Pháp luật dân sự Việt Nam cho phép dùng hình ảnh lấy từ hoạt động công cộng như hội nghị, hội thảo, thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật mà không cần xin đồng ý, với điều kiện không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh. Ngoại lệ này dành cho việc ghi lại và đưa tin. Khi bạn đưa đoạn quay đó vào AI để dựng một người thành nhân vật, đổi lời họ nói, ghép họ vào bối cảnh khác hay nhân bản giọng, bạn đã rời việc ghi lại để sang việc tạo nội dung mới, và cần xin phép như mọi trường hợp khác.
Bài này dành cho người làm vlog đường phố, người chụp ảnh sự kiện, phóng viên cộng đồng và phòng truyền thông hay quay ở nơi đông người. Bài phân biệt các loại không gian, chỉ ra những thao tác AI biến một cảnh quay hợp lệ thành rủi ro, và đưa ra cách làm cho cảnh có người lạ. Đây là nguyên lý chung; khi gặp tình huống cụ thể có tranh chấp, nên hỏi người có chuyên môn.
Nơi công cộng không đồng nghĩa với hoạt động công cộng
Người làm nội dung hay gộp hai khái niệm này. Bộ luật Dân sự nói về hình ảnh "từ các hoạt động công cộng", liệt kê hội nghị, hội thảo, thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật và các hoạt động công cộng khác. Đó là những sự kiện mà người tham gia biết mình xuất hiện trước công chúng, và việc ghi hình là điều có thể dự liệu.
Một người đi chợ, ngồi quán cà phê vỉa hè, chờ xe buýt thì đang ở nơi công cộng, nhưng không tham gia một hoạt động công cộng theo nghĩa đó. Họ chấp nhận bị người khác nhìn thấy, chứ không vì thế mà chấp nhận trở thành nhân vật trong video của ai. Thực tế, một người lướt qua ở hậu cảnh của cảnh quay toàn đường phố hiếm khi gây vấn đề; nhưng người được quay cận mặt, làm chủ thể của khung hình, lại ở vị trí khác hẳn.
Ngoài quyền hình ảnh, cần nhớ tới quyền về đời sống riêng tư. Quay một người đang nói chuyện điện thoại, đang khóc, đang cãi nhau, dù ở nơi công cộng, có thể chạm tới đời tư của họ. Điều kiện "không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín" của ngoại lệ cũng là ranh giới ngay từ khi chưa có AI.
Thao tác AI nào biến một cảnh quay hợp lệ thành rủi ro
Cùng một đoạn quay ở lễ hội đường phố, mỗi cách xử lý bằng AI dưới đây đẩy mức rủi ro lên khác nhau. Bảng giúp bạn tự đánh giá trước khi dựng.
| Thao tác | Còn là ghi lại sự kiện? | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chỉnh màu, giảm nhiễu, ổn định hình | Còn | Không làm thay đổi người trong hình nói gì, làm gì |
| Làm mờ, thay mặt người qua đường bằng gương mặt ngẫu nhiên | Còn, theo hướng bảo vệ | Cách tốt để giữ cảnh mà tôn trọng người lạ |
| Thêm phụ đề tự động cho lời người được phỏng vấn | Còn, nếu đúng lời | Kiểm từng câu; phụ đề sai có thể làm người nói bị hiểu sai |
| Dịch và lồng giọng người được phỏng vấn sang ngôn ngữ khác bằng giọng nhân bản | Không còn hoàn toàn | Giọng của họ nói một ngôn ngữ họ không nói; cần đồng ý |
| Đổi lời thoại, làm người trong hình nói câu khác | Không | Tạo nội dung mới mang hình ảnh của họ; cần đồng ý, rủi ro về danh dự |
| Dựng người trong cảnh thành nhân vật số dùng tiếp ở video khác | Không | Dùng hình ảnh làm nguyên liệu; cần đồng ý bằng văn bản |
| Ghép người trong cảnh vào bối cảnh khác | Không | Có thể gây hiểu sai về nơi họ đã đến, việc họ đã làm |
Nguyên tắc rút ra: AI dùng để làm cảnh quay rõ hơn, dễ xem hơn, kín đáo hơn với người lạ thì thường ổn; AI dùng để làm người trong cảnh nói, làm, xuất hiện ở nơi họ chưa từng có thì phải xin phép.
Phỏng vấn đường phố: xin phép thế nào cho gọn
Hỏi trước khi bấm quay cận mặt. Một câu ngắn "Anh chị có đồng ý trả lời trên video đăng kênh của mình không" kèm lời giới thiệu kênh là đủ cho phỏng vấn ghi lại nguyên vẹn. Ghi lại lời đồng ý ngay trong đoạn quay.
Nói trước nếu sẽ dùng AI. Nếu bạn định lồng giọng bằng giọng nhân bản, dịch sang tiếng nước ngoài, hay dựng hình họ thành nhân vật, phải nói rõ lúc xin phép. Người đồng ý trả lời một câu hỏi vui không có nghĩa đồng ý để giọng họ đọc thêm câu khác.
Có phương án cho người không đồng ý. Họ có thể đồng ý cho dùng giọng mà không lộ mặt, hoặc không đồng ý gì cả. Tôn trọng lựa chọn đó và xoá cảnh, đừng làm mờ qua loa rồi vẫn đăng.
Đặc biệt cẩn trọng với trẻ em. Không phỏng vấn trẻ em khi không có cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Với trẻ từ đủ 7 tuổi, theo quy định hiện hành còn cần chính trẻ đồng ý. Cảnh có trẻ em ở hậu cảnh nên làm mờ.
Để lại cách liên hệ. Cho người được phỏng vấn biết tên kênh để họ tìm lại video và liên hệ khi muốn gỡ. Đây là chi tiết nhỏ nhưng xây được uy tín cho kênh.
Quy trình xử lý cảnh có người lạ trước khi đăng
Áp dụng quy trình này cho mọi video quay ở nơi đông người, dù có hay không dùng AI. Phần lớn công đoạn ngày nay đều có công cụ tự động hỗ trợ, nhưng quyết định cuối thuộc về người dựng.
- Xem lại toàn bộ cảnh quay, đánh dấu những đoạn có người lạ rõ mặt, là chủ thể khung hình hoặc ở gần ống kính.
- Với mỗi đoạn, hỏi: người này có biết mình đang được quay làm nội dung không, có đồng ý không.
- Đoạn không có đồng ý: làm mờ khuôn mặt, cắt bỏ, hoặc chọn khung hình khác. Công cụ làm mờ tự động có thể bỏ sót khuôn mặt nghiêng, khuôn mặt nhỏ ở xa, nên kiểm từng khung quan trọng.
- Kiểm thêm những chi tiết lộ danh tính khác: biển số xe, tên trên đồng phục, nhà có số nhà rõ.
- Nếu dùng AI chỉnh sửa người trong cảnh theo bất kỳ cách nào ở nhóm "không còn là ghi lại", tách đoạn đó ra và chỉ giữ khi đã có đồng ý bằng văn bản.
- Gắn nhãn những phần có can thiệp AI làm thay đổi người hoặc lời nói, kể cả khi đã có đồng ý.
- Lưu bản gốc và bản đồng ý; nếu có người yêu cầu gỡ, xử lý nhanh.
Với phòng truyền thông của doanh nghiệp quay sự kiện nội bộ như hội nghị khách hàng, quy trình nên được ghi thành quy định và nhắc trước sự kiện, để khách tham dự biết sẽ có ghi hình và có cách báo nếu không muốn xuất hiện.
Ví dụ giả định: một video lễ hội ở Huế
Một kênh du lịch quay lễ hội đường phố ở Huế. Cảnh toàn đám đông, người biểu diễn trên sân khấu, khách du lịch đứng xem: phần lớn nằm trong việc ghi lại hoạt động công cộng. Người dựng chỉnh màu, giảm rung, thêm nhạc nền, làm mờ vài khuôn mặt trẻ em ở hàng đầu. Đến đây, video an toàn về mặt quyền hình ảnh.
Sau đó nhóm muốn làm bản tiếng Anh. Họ phỏng vấn một cô bán hàng rong, cô đồng ý nói vài câu bằng tiếng Việt. Nhóm định dùng công cụ dịch và lồng giọng nhân bản để cô "nói" tiếng Anh với chính giọng mình, khẩu hình khớp. Đây là điểm chuyển: cô đồng ý được quay, chưa đồng ý để giọng mình nói một ngôn ngữ khác. Cách đúng là quay lại hỏi, hoặc dùng phụ đề thay vì lồng giọng nhân bản.
Nhóm còn muốn dựng người biểu diễn chính thành nhân vật hoạt hình làm linh vật kênh. Đây không còn là ghi lại lễ hội; đó là dùng hình ảnh một người làm nhận diện cho kênh, có tính thương mại. Cần văn bản đồng ý, thoả thuận thù lao, và với người biểu diễn chuyên nghiệp có thể liên quan cả quyền của người biểu diễn, phần này thuộc trang AI Nghệ Thuật.
Bài học từ ví dụ: cùng một buổi quay, ranh giới không nằm ở địa điểm mà nằm ở từng thao tác hậu kỳ. Người dựng nên đánh dấu ngay trên dòng thời gian dự án những đoạn đã qua can thiệp AI làm thay đổi người hoặc lời nói, và đối chiếu từng đoạn với danh sách đồng ý trước khi xuất bản.
Livestream và bộ lọc AI chạy trực tiếp: không có bước dựng để sửa sai
Với video quay rồi dựng, bạn có thời gian làm mờ, cắt, xin phép. Livestream thì khác: hình ảnh người khác lên sóng ngay, và nhiều ứng dụng phát trực tiếp có sẵn bộ lọc AI đổi mặt, đổi giọng, gắn hiệu ứng lên mọi khuôn mặt trong khung hình. Vài nguyên tắc riêng cho tình huống này:
- Chọn góc máy hướng về phía mình hoặc về phía sân khấu, tránh chĩa thẳng vào đám đông ở cự ly gần.
- Tắt các bộ lọc tự động áp lên mọi khuôn mặt nhận diện được; bộ lọc làm méo, biến dạng mặt người lạ có thể bị coi là chế giễu họ.
- Không dùng hiệu ứng đổi giọng, đổi mặt lên người đang trò chuyện với bạn nếu họ chưa đồng ý, dù chỉ để vui.
- Khi có người ra hiệu không muốn lên hình, xoay máy đi ngay; đừng chờ tới lúc dựng bản lưu.
- Bản lưu của buổi phát trực tiếp nên được xem lại và xử lý như video thường trước khi để công khai lâu dài.
- Ở trường học, bệnh viện, cơ quan, nơi có quy định riêng về ghi hình, hỏi trước người phụ trách; quy định nội bộ đó áp dụng thêm, không thay cho quyền của từng người.
Người phát trực tiếp thường nghĩ "lỡ rồi thì thôi". Thực tế, nội dung trực tiếp bị ghi lại và cắt ra lan truyền rất nhanh, và người bị đặt bộ lọc biến dạng mặt có lý do chính đáng để phản đối. Cẩn trọng từ góc máy là cách rẻ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Quay người lạ ở hậu cảnh vlog có phải xin phép từng người không?
Người lướt qua ở hậu cảnh, không phải chủ thể, thường không gây vấn đề với cảnh ghi lại thông thường. Nhưng nếu một người trở thành tâm điểm, được quay cận, hoặc ở trong tình huống nhạy cảm, nên xin phép hoặc làm mờ. Với trẻ em, làm mờ là lựa chọn an toàn.
Diễn giả ở hội thảo công khai có cần đồng ý cho đăng video bài nói không?
Đăng lại nguyên bài nói để đưa tin thường nằm trong ngoại lệ hoạt động công cộng, nhưng nhiều ban tổ chức vẫn xin phép diễn giả trước vì lịch sự và để tránh tranh chấp về nội dung trình bày. Dựng diễn giả thành người dẫn ảo hay cắt ghép lời họ thì cần đồng ý riêng.
Làm mờ khuôn mặt bằng AI có đủ để không cần xin phép không?
Làm mờ đúng cách giảm mạnh khả năng nhận dạng, thường đủ cho người qua đường. Nhưng người quen vẫn có thể nhận ra qua dáng, trang phục, giọng, bối cảnh. Nếu nội dung nhạy cảm hoặc người đó là chủ thể chính, làm mờ không thay được sự đồng ý.
Thay mặt người lạ bằng gương mặt do AI tạo có ổn không?
Đó là một cách bảo vệ người lạ, đang được dùng trong một số tác phẩm tài liệu. Cần gắn nhãn rằng gương mặt đã được thay để người xem không hiểu sai, và kiểm gương mặt thay thế không vô tình giống một người thật khác.
Có thể dùng đoạn quay cũ của mình có người lạ để huấn luyện công cụ AI không?
Đoạn quay chứa dữ liệu khuôn mặt của người khác. Đưa nó vào huấn luyện là một mục đích xử lý mới mà họ chưa từng được biết. Cách thận trọng là chỉ dùng cảnh không có người nhận ra được, hoặc cảnh của những người đã đồng ý cho mục đích này.
Người trong video yêu cầu gỡ sau khi đã đăng thì phải làm gì?
Nghe yêu cầu, xem lại đoạn liên quan và xử lý nhanh: làm mờ, cắt, hoặc gỡ cả video nếu không tách được. Phản hồi để họ biết đã làm gì. Xử lý thiện chí ngay từ đầu gần như luôn rẻ hơn để sự việc kéo dài.