Khi nhận được một video deepfake về người quen, việc đúng nhất là không chuyển tiếp, không bình luận, báo riêng cho người bị ghép mặt nếu bạn đủ thân, và báo cáo nội dung với nền tảng. Người làm ra deepfake chịu trách nhiệm chính, nhưng mỗi lần chia sẻ lại là một lần tổn thương được nhân lên. Phần lớn thiệt hại của deepfake không do người làm gây ra một mình, mà do hàng trăm người nhận đã bấm chuyển tiếp.
Bài này viết cho người đứng ngoài: bạn học, đồng nghiệp, người trong nhóm phụ huynh, hàng xóm. Cách xử lý khi chính bạn bị giả mạo có trong danh mục gắn nhãn và nhận biết của trang; các chiêu lừa tiền bằng deepfake được trang AI Bảo Mật hướng dẫn riêng.
Vì sao người nhận cũng ở trong câu chuyện
Một video ghép mặt đồng nghiệp vào cảnh nhạy cảm, nếu chỉ nằm trong máy người làm, gần như chưa gây hại gì. Nó bắt đầu gây hại khi được gửi đi: tới một nhóm chat, rồi từ nhóm đó tới nhóm khác, rồi tới người thân của nạn nhân. Mỗi người chuyển tiếp có thể nghĩ mình chỉ là một mắt xích nhỏ, nhưng chuỗi lan truyền chỉ tồn tại nhờ những mắt xích như vậy.
Người nhận cũng có thể vô tình gây thêm tổn thương khi bình luận "trông thật thế", "không biết có thật không", hay thả biểu tượng cười. Với nạn nhân, những phản ứng đó là bằng chứng rằng người quen đã xem và đang bàn tán về mình. Ngay cả câu "chắc là giả thôi" trong nhóm đông người cũng khiến video được chú ý nhiều hơn.
Về pháp lý, việc phát tán nội dung xúc phạm danh dự, nhân phẩm hay xâm phạm đời tư của người khác có thể bị xử lý theo quy định hiện hành, kể cả khi người phát tán không phải người làm ra nội dung. Mức độ tuỳ từng vụ việc, nhưng "chỉ chuyển tiếp thôi" không phải lý do miễn trách nhiệm.
Các bước khi video rơi vào điện thoại của bạn
Những bước sau áp dụng cho mọi video ghép mặt, giả giọng người quen có tính xúc phạm, nhạy cảm hoặc gây hiểu lầm.
- Dừng lại, không chuyển tiếp cho ai, kể cả để "hỏi xem có phải thật không". Hỏi bằng cách gửi video đi là đang lan truyền nó.
- Không bình luận trong nhóm đông người. Nếu cần, nhắn riêng cho người đăng đề nghị gỡ: "Video này có thể là ghép mặt, gây hại cho bạn ấy, nhờ bạn gỡ khỏi nhóm."
- Nếu bạn đủ thân với người bị ghép mặt, báo riêng cho họ một cách nhẹ nhàng, nói video đang lan ở đâu, không cần gửi kèm video trừ khi họ muốn xem để làm bằng chứng.
- Báo cáo nội dung với nền tảng theo lý do giả mạo, quấy rối, hoặc nội dung nhạy cảm không có sự đồng ý.
- Xoá video khỏi máy của bạn sau khi đã báo cáo, trừ khi người bị hại nhờ bạn giữ lại làm bằng chứng.
- Nếu nội dung liên quan tới trẻ em hoặc có dấu hiệu tống tiền, đe doạ, báo ngay cho cơ quan công an và không chia sẻ dưới bất kỳ hình thức nào.
Với nội dung xâm hại trẻ em, kể cả việc lưu giữ trên máy cũng không nên. Hãy báo cáo qua kênh chính thức rồi xoá, không tự điều tra hay tự truy tìm người làm.
Nên nói gì với người bị ghép mặt
Nói rằng bạn tin họ. Câu đầu tiên người bị hại cần nghe không phải là "video trông thật lắm", mà là "mình biết đó không phải bạn". Ngay cả khi bạn chưa chắc, việc tạm đặt niềm tin vào người quen giúp họ bớt cô lập.
Đưa thông tin, không đưa phán xét. Cho họ biết video xuất hiện ở đâu, vào lúc nào, ai đã đăng nếu bạn biết. Tránh những câu như "sao bạn lại để người ta lấy ảnh" hay "chắc bạn đắc tội với ai". Người bị hại không có lỗi khi ảnh của mình bị dùng sai.
Hỏi họ muốn được giúp thế nào. Có người muốn bạn giúp báo cáo, có người muốn bạn giữ bằng chứng, có người chỉ muốn được yên. Hãy làm theo mong muốn của họ, đừng tự ý đăng bài bênh vực khi chưa hỏi, vì điều đó có thể khiến video bị chú ý thêm.
Giữ kín chuyện của họ. Đừng kể lại cho người khác "để mọi người biết mà cảnh giác" nếu người bị hại chưa đồng ý. Cảnh báo chung về chiêu thức thì được, nhưng không kèm tên, không kèm chi tiết nhận ra người.
Phản ứng thường gặp và cách tốt hơn
Phần lớn người nhận không có ý xấu; họ chỉ phản ứng theo thói quen. Bảng sau so sánh những phản ứng quen thuộc với cách làm ít gây hại hơn.
| Phản ứng theo thói quen | Hệ quả | Cách tốt hơn |
|---|---|---|
| Gửi cho bạn thân hỏi "có phải thật không" | Video lan thêm một vòng | Hỏi bằng lời mô tả, không gửi video |
| Bình luận "giả rõ ràng" trong nhóm | Nhóm chú ý hơn, nhiều người mở xem | Nhắn riêng người đăng đề nghị gỡ |
| Chụp màn hình đăng lên trang cá nhân để "lên án" | Gương mặt nạn nhân xuất hiện ở nơi mới | Báo cáo với nền tảng, không đăng lại |
| Im lặng vì "không phải việc của mình" | Nạn nhân có thể không biết video đang lan | Báo riêng cho người bị hại nếu đủ thân |
| Tự tìm người làm để "xử lý" | Có thể nhầm người, làm vụ việc phức tạp | Để người bị hại và cơ quan chức năng quyết định |
Thói quen chuyển tiếp nhanh là thứ khó bỏ nhất. Một cách luyện là tự đặt quy tắc cho mình: mọi video có gương mặt người quen trong tình huống lạ đều phải chờ ít nhất một ngày trước khi làm bất cứ điều gì, trừ việc báo cáo.
Khi người làm ra deepfake là bạn bè của bạn
Tình huống khó nhất là khi bạn biết người làm, và người đó là bạn của bạn. Họ sẽ bảo "chỉ đùa thôi", "nó đáng bị vậy", hoặc "cả nhóm đều thấy vui". Việc lên tiếng lúc này có thể làm bạn mất lòng bạn bè, nhưng im lặng là đứng về phía làm tổn thương.
Một cách nói ít đối đầu: "Mình biết cậu không có ý xấu, nhưng nếu ai làm video kiểu này về cậu, cậu có thấy vui không? Gỡ đi trước khi nó lan ra ngoài, kẻo rắc rối cho cả cậu." Đặt vấn đề ở góc độ rủi ro cho chính người làm thường hiệu quả hơn là phán xét đạo đức.
Nếu người làm không nghe và video tiếp tục gây hại, đặc biệt trong môi trường học đường hoặc công sở, hãy báo cho người có trách nhiệm: thầy cô chủ nhiệm, phòng nhân sự, quản lý. Đây không phải là "mách lẻo", mà là ngăn một vụ bắt nạt đang diễn ra. Với học sinh, cha mẹ nên dạy con rằng báo cho người lớn trong trường hợp này là việc đúng. Nếu bạn là người duy nhất trong nhóm lên tiếng, đừng nản: nhiều người khác cũng thấy không ổn, chỉ là chưa ai mở lời trước. Một tiếng nói đầu tiên thường đủ để vài người nữa dừng chuyển tiếp, và người làm video nhận ra trò đùa của họ không được cả nhóm ủng hộ như họ tưởng.
Quản trị viên nhóm chat có thể làm nhiều hơn
Nhiều video deepfake lan qua các nhóm chat đông người: nhóm lớp, nhóm phụ huynh, nhóm cư dân chung cư, nhóm đồng nghiệp. Quản trị viên của những nhóm này có công cụ mà thành viên thường không có: xoá tin nhắn của người khác, tạm khoá quyền gửi tin, ghim thông báo. Nếu bạn là quản trị viên, hãy dùng những công cụ đó sớm, trước khi video được tải về và chuyển đi nơi khác.
Một thông báo ngắn, trung tính thường đủ: "Nhóm đã gỡ một video có dấu hiệu ghép mặt, có thể gây tổn hại cho người trong video. Đề nghị mọi người không chia sẻ lại và xoá nếu đã tải về." Thông báo không nhắc tên người bị hại, không đoán người làm, không bàn video thật hay giả. Mục đích là chặn lan truyền, không phải mở một cuộc thảo luận.
Nhóm đông người nên có sẵn một quy tắc ghim từ đầu: không đăng video, ảnh có gương mặt người khác trong tình huống nhạy cảm, chế giễu; vi phạm sẽ bị gỡ và nhắc nhở. Khi quy tắc đã có từ trước, quản trị viên xử lý nhanh hơn và ít bị cho là thiên vị. Với nhóm phụ huynh, quy tắc này nên được giáo viên chủ nhiệm và ban đại diện cha mẹ học sinh cùng thống nhất ngay đầu năm học.
Phân biệt deepfake với video thật bị cắt ghép
Không phải video gây sốc nào về người quen cũng là deepfake. Có những video thật bị cắt khỏi ngữ cảnh, bị đặt tiêu đề sai, hay bị lồng âm thanh khác. Có những video thật mà người trong đó không muốn bị lan truyền. Với người nhận, cách xử lý gần như giống nhau: không chuyển tiếp, không bình luận, báo riêng cho người liên quan, báo cáo nếu nội dung xâm phạm.
Bạn không cần là chuyên gia để không làm hại. Việc phân định thật giả là việc của người bị hại, nền tảng và cơ quan chức năng nếu cần. Phần việc của người nhận chỉ là không trở thành một mắt xích lan truyền. Nếu tò mò về các dấu hiệu nhận biết video giả, trang có danh mục gắn nhãn và nhận biết; đọc ở đó, đừng thử nghiệm bằng cách gửi video cho người khác hỏi.
Ví dụ giả định: trong nhóm chat phụ huynh một lớp ở Nghệ An, có người gửi đoạn video "cô giáo nói lời xúc phạm học sinh". Một phụ huynh, thay vì bình luận, nhắn riêng cho cô giáo chủ nhiệm báo có video đang lan, và nhắn riêng cho người gửi đề nghị gỡ trong lúc chờ nhà trường xác minh. Vài ngày sau, nhà trường thông báo đoạn âm thanh đã bị lồng ghép. Nếu cả nhóm đã chuyển tiếp ngay, việc đính chính sẽ khó hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Giữ lại video để làm bằng chứng giúp nạn nhân có được không?
Chỉ nên giữ nếu người bị hại nhờ bạn, và giữ kín, không chia sẻ cho ai khác. Cách tốt hơn là ghi lại đường dẫn, tên tài khoản đăng, thời gian, rồi chuyển các thông tin đó cho người bị hại. Riêng nội dung liên quan tới trẻ em thì không lưu giữ, chỉ báo cáo.
Nếu không quen người bị ghép mặt thì có cần làm gì không?
Vẫn có việc nên làm: không chuyển tiếp, không bình luận, báo cáo nội dung với nền tảng. Bạn không cần tìm cách liên lạc với người lạ, nhưng việc dừng lan truyền ở chỗ mình đã là một đóng góp thật.
Báo cáo với nền tảng có thật sự có tác dụng không?
Một lượt báo cáo có thể chưa đủ, nhưng nhiều lượt báo cáo với lý do đúng giúp nội dung được xem xét nhanh hơn. Hãy chọn đúng mục như giả mạo, quấy rối, nội dung nhạy cảm không có đồng ý. Quy trình từng nền tảng khác nhau và thay đổi theo thời gian.
Đã lỡ chuyển tiếp video rồi thì nên làm gì?
Thu hồi tin nhắn nếu ứng dụng cho phép, nhắn những người đã nhận đề nghị xoá, và nói rõ video có thể là ghép mặt. Nếu thân với người bị hại, có thể xin lỗi riêng. Sửa sai sớm giúp hạn chế vòng lan tiếp theo.
Có nên đăng bài cảnh báo mọi người về video giả đó không?
Chỉ nên cảnh báo chung về chiêu thức, không nhắc tên, không đăng hình ảnh người bị hại, và tốt nhất là hỏi ý họ trước. Bài cảnh báo kèm ảnh chụp video thường vô tình khiến nội dung được biết tới nhiều hơn.
Trẻ nhận được video deepfake bạn cùng lớp thì cha mẹ hướng dẫn thế nào?
Khen con vì đã kể với bố mẹ, dặn con không gửi tiếp và không bình luận, rồi báo cho giáo viên chủ nhiệm. Không nên tự liên hệ phụ huynh của bạn bị ghép mặt hay của người làm video khi chưa qua nhà trường.