Deepfake là hình ảnh, video hoặc giọng nói trong đó gương mặt, giọng hay cử chỉ của một người thật được AI dựng lại hoặc ghép vào nội dung mà người đó chưa từng làm. Bản thân kỹ thuật không đúng cũng không sai. Cùng một cách ghép mặt có thể dùng để một giáo viên lồng tiếng bài giảng của chính mình sang tiếng Anh, hoặc để bịa ra một đoạn video bôi nhọ đồng nghiệp. Điều làm nên khác biệt nằm ở ba câu hỏi: người bị dựng lại có đồng ý không, người xem có biết đó là sản phẩm của AI không, và có ai bị thiệt không.
Bài này dành cho người làm nội dung, giáo viên, phòng truyền thông và cả người dùng mạng xã hội bình thường muốn hiểu chỗ đứng của mình. Bài không hướng dẫn cách làm deepfake; phần kỹ thuật đã có ở nhiều nơi khác. Ở đây chỉ bàn chuyện nên hay không nên, và vì sao.
Chữ "deepfake" từ đâu ra và nó gồm những gì
Chữ này ghép từ "deep learning" (học sâu, một nhánh của AI) và "fake" (giả). Nó bắt đầu được dùng rộng rãi từ khoảng cuối năm 2017, khi những video ghép mặt người thật vào nội dung người lớn mà họ không hề hay biết lan trên các diễn đàn. Nguồn gốc ấy giải thích vì sao đến giờ chữ deepfake vẫn mang nghĩa xấu trong đầu nhiều người: lần đầu công chúng biết tới nó là qua một hành vi xâm phạm.
Về sau, chữ deepfake được dùng cho cả một họ kỹ thuật. Thay mặt là đặt gương mặt người A lên thân hình người B trong video. Dựng khẩu hình là giữ nguyên mặt nhưng cho miệng nói một câu khác. Nhân bản giọng là tạo giọng đọc nghe như một người cụ thể từ vài phút ghi âm mẫu. Làm động ảnh tĩnh là cho một bức ảnh chân dung chớp mắt, quay đầu, mỉm cười. Ngoài ra còn những video dựng hoàn toàn bằng máy, nhân vật trông như người thật nhưng không ứng với ai.
Bài này dùng chữ deepfake theo nghĩa hẹp: nội dung giả lập một người thật có thể nhận ra được. Một nhân vật số hoàn toàn hư cấu, không giống ai, thuộc chuyện khác (xem các bài về nhân vật số và người dẫn ảo trên trang). Ranh giới đạo đức chỉ thật sự gắt khi có một con người cụ thể đứng sau gương mặt hay giọng nói đó.
Ba câu hỏi phân định đúng sai
Người bị dựng lại đã đồng ý chưa? Đây là câu hỏi đầu tiên và nặng nhất. Đồng ý ở đây phải là đồng ý cho đúng việc đó, biết rõ sản phẩm sẽ trông thế nào và được đăng ở đâu. Một người đồng ý cho bạn bè dùng ảnh để làm thiệp sinh nhật không có nghĩa là đồng ý để mặt mình xuất hiện trong video quảng cáo. Với chính mình thì câu hỏi này tự trả lời, nhưng với bất kỳ ai khác, kể cả vợ chồng, con cái, đồng nghiệp thân, nó phải được hỏi thành lời.
Người xem có biết đây là sản phẩm của AI không? Một video người dẫn ảo đọc bản tin nội bộ, có ghi rõ là dựng bằng AI, không lừa ai. Cũng video đó, đăng lên mạng mà không ghi gì, để người xem tin rằng người thật đã nói những lời ấy, là bước sang vùng lừa dối. Minh bạch với người xem là lớp bảo vệ thứ hai, áp dụng ngay cả khi người trong video đã đồng ý.
Có ai bị thiệt không, kể cả người không có mặt? Có những sản phẩm được người trong cuộc đồng ý, có ghi nhãn, mà vẫn làm tổn thương người thứ ba: một video "phục dựng" người đã mất do một người cháu làm, trong khi con cái của người đó không muốn; một clip chế giễu một nhóm người theo vùng miền. Thiệt hại ở đây có thể là danh dự, cảm xúc, tiền bạc hay niềm tin. Câu hỏi thứ ba buộc bạn nghĩ xa hơn hai người trong khung hình.
Nếu cả ba câu đều ổn thì sao? Khi đó deepfake chỉ còn là một kỹ thuật dựng hình như mọi kỹ thuật khác, giống việc dùng phông xanh hay lồng tiếng. Chuyện còn lại là chất lượng và thẩm mỹ, không còn là chuyện đạo đức.
Vùng xanh, vùng xám và vùng đỏ
Bảng dưới xếp những tình huống hay gặp vào ba vùng. Đây là cách nhìn của biên tập viên, không phải kết luận pháp lý; hoàn cảnh cụ thể có thể đẩy một việc từ vùng này sang vùng khác.
| Vùng | Tình huống thường gặp | Vì sao |
|---|---|---|
| Xanh | Giáo viên dùng bản sao giọng của chính mình để lồng tiếng bài giảng; công ty làm người dẫn ảo từ nhân viên đã ký đồng ý, có gắn nhãn | Có đồng ý, người xem được báo, không ai thiệt |
| Xanh | Phim ngắn của nhóm bạn, mọi người đều biết và duyệt bản cuối trước khi đăng | Đồng ý đầy đủ, ngữ cảnh rõ là phim |
| Xám | Làm ảnh người thân đã mất chớp mắt, mỉm cười để gia đình xem | Người trong ảnh không thể đồng ý; phải xem ý gia đình và cách dùng |
| Xám | Clip chế vui có gương mặt bạn bè trong nhóm chat kín | Đồng ý thường chỉ ngầm hiểu; clip dễ rò ra ngoài nhóm |
| Đỏ | Ghép mặt người khác vào nội dung gợi dục, bất kể lý do | Xâm phạm nghiêm trọng, không có ngữ cảnh nào cứu được |
| Đỏ | Dựng video người nổi tiếng, chính khách nói điều họ chưa nói | Lừa người xem, ảnh hưởng tới số đông |
| Đỏ | Giả giọng người thân để vay tiền, giả danh cấp trên ra lệnh | Đây là lừa đảo, không còn là chuyện đạo đức |
Vùng xám là nơi phần lớn người dùng bình thường đứng. Các bài khác trong danh mục này đi vào từng tình huống xám: ghép mặt bạn bè, phục dựng người đã mất, tái hiện nhân vật lịch sử, video chế, trẻ em, sự kiện công ty.
Vì sao "chỉ đùa thôi" không đủ làm lý do
Lý do phổ biến nhất khi một deepfake bị phản ứng là "chỉ đùa thôi mà". Câu này có phần đúng: rất nhiều video ghép mặt được làm với ý vui. Nhưng ý định của người làm không quyết định cảm nhận của người bị dựng lại. Một người thấy gương mặt mình nói những câu mình không nói, làm những động tác mình không làm, thường có cảm giác mất quyền kiểm soát với chính hình ảnh của mình, kể cả khi nội dung vô hại.
Thêm một điều: video không ở yên chỗ nó được sinh ra. Clip đăng trong nhóm năm người hôm nay có thể bị chụp màn hình, cắt mất phần đầu có ghi chú "chế", rồi xuất hiện ở một trang khác tuần sau, với dòng mô tả hoàn toàn khác. Khi đó ngữ cảnh "đùa" biến mất, chỉ còn gương mặt và lời nói giả.
Vì thế cách nghĩ an toàn hơn là: hãy coi mọi deepfake bạn làm ra như thể nó sẽ có ngày bị xem mà không kèm lời giải thích nào. Nếu trong trường hợp ấy nó vẫn không làm ai tổn thương, không khiến ai tin vào điều sai, thì nó nằm ở vùng xanh. Nếu không, hãy dừng hoặc đổi cách làm, chẳng hạn dùng nhân vật hư cấu thay cho gương mặt người thật.
Những điều không có ngoại lệ
Có vài lằn ranh mà không mục đích nào, không mức đồng ý nào, không lời giải thích nào làm thay đổi. Trang này giữ những lằn ranh sau trong mọi bài viết.
- Không ghép mặt, giọng của bất kỳ ai vào nội dung gợi dục hay khoả thân. Ngay cả khi người đó là người yêu, vợ chồng, hay "đã đồng ý" trong lúc vui, rủi ro bị lợi dụng về sau quá lớn.
- Không đụng tới hình ảnh trẻ em trong bất kỳ ngữ cảnh nhạy cảm nào, kể cả với ý châm biếm.
- Không dựng lời nói, hành động của chính khách, người nổi tiếng, người có chức vụ. Nội dung loại này lan nhanh, khó đính chính và có thể ảnh hưởng tới quyết định của rất nhiều người.
- Không giả danh một người thật để lấy tiền, thông tin hay quyền truy cập. Đó là lừa đảo; trang AI Bảo Mật có các bài nhận biết và phòng tránh.
- Không dùng deepfake để bắt nạt, làm nhục, trả thù, kể cả khi người làm cho rằng nạn nhân "đáng bị vậy".
Năm điều trên không cần cân nhắc từng trường hợp. Gặp một yêu cầu thuộc nhóm này, câu trả lời là không làm, và nếu nội dung đó đã có, đừng chia sẻ tiếp.
Pháp luật đứng ở đâu
Ở Việt Nam, Bộ luật Dân sự ghi nhận quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình: việc sử dụng hình ảnh của người khác về nguyên tắc phải được người đó đồng ý, trừ một số trường hợp luật định như vì lợi ích công cộng hoặc hoạt động công khai. Dữ liệu khuôn mặt, giọng nói dùng để nhận diện một người thuộc nhóm dữ liệu cá nhân được pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân điều chỉnh chặt hơn. Những hành vi như làm nhục, vu khống, lừa đảo vẫn bị xử lý theo quy định hiện hành dù công cụ thực hiện là AI.
Pháp luật thường đi sau công nghệ, nên có những việc chưa có điều khoản nào gọi đúng tên. Điều đó không có nghĩa là được phép. Đạo đức đặt ra câu hỏi rộng hơn luật: một việc có thể chưa bị cấm mà vẫn làm tổn thương người khác. Phần quyền hình ảnh, giọng nói và dữ liệu sinh trắc có danh mục riêng trên trang; nếu đang có vụ việc cụ thể, bạn nên hỏi luật sư, chẳng hạn qua trang AI Cố Vấn, thay vì tự suy diễn.
Ngoài pháp luật trong nước, các nền tảng mạng xã hội lớn đều có quy định riêng về nội dung do AI tạo, thường yêu cầu gắn nhãn với video giống người thật và cấm nội dung giả mạo gây hại. Vi phạm có thể bị gỡ bài hoặc khoá tài khoản. Quy định này thay đổi thường xuyên, hãy kiểm phiên bản hiện hành của nền tảng bạn dùng.
Một cách nghĩ gọn để mang theo
Nếu chỉ nhớ một điều, hãy nhớ rằng gương mặt và giọng nói là phần gắn với danh tính một người chặt nhất. Mượn chúng cũng giống mượn tên ký vào một văn bản: chỉ làm khi người đó cho phép, chỉ làm cho đúng việc đã xin, và người đọc phải biết đâu là chữ ký thật.
Khi không chắc, hãy hỏi chính người trong cuộc. Nếu không thể hỏi được, vì họ đã mất, vì họ là người lạ, vì họ là người của công chúng, thì đó là dấu hiệu bạn đang ở vùng cần thận trọng nhất. Cách thay thế thường dễ hơn bạn nghĩ: một nhân vật hư cấu, một hình minh hoạ, một giọng đọc không giống ai, hoặc đơn giản là chính bạn đứng trước máy quay.
Ví dụ giả định: một cửa hàng gốm ở Bát Tràng muốn làm video "cụ tổ làng nghề kể chuyện". Thay vì ghép mặt một cụ ông có thật trong làng, họ dùng một nhân vật hoạt hình mặc áo nâu, giọng đọc do chính chủ cửa hàng thu, và ghi rõ ở đầu video là nhân vật minh hoạ. Câu chuyện vẫn chạm được người xem, mà không ai phải lo gương mặt mình bị dùng sai.
Câu hỏi thường gặp
Dùng AI sửa ảnh của chính mình cho đẹp hơn có tính là deepfake không?
Theo nghĩa rộng thì đó là chỉnh sửa bằng AI, không phải dựng một người nói hay làm điều chưa từng có. Ranh giới đạo đức ở đây nhẹ hơn nhiều, nhưng nếu ảnh dùng cho hồ sơ xin việc, hồ sơ hẹn hò hay giấy tờ, chỉnh quá tay có thể khiến người nhận hiểu sai về bạn.
Nếu người trong video đã đồng ý thì có cần gắn nhãn nữa không?
Có. Đồng ý là chuyện giữa bạn và người trong video, còn gắn nhãn là chuyện giữa bạn và người xem. Thiếu một trong hai vẫn có người bị đặt vào thế không biết sự thật. Nhiều nền tảng cũng yêu cầu gắn nhãn với nội dung giống người thật do AI tạo.
Deepfake người đã mất có phạm pháp không?
Câu trả lời phụ thuộc vào cách dùng, mục đích và ý của gia đình. Pháp luật có quy định về hình ảnh của người đã mất liên quan tới thân nhân, nên ít nhất phải có sự đồng ý của gia đình. Với vụ việc cụ thể, bạn nên hỏi luật sư thay vì tự kết luận.
Làm deepfake để chứng minh cho người lớn tuổi thấy AI giả được thế nào có được không?
Được, nếu bạn dùng gương mặt và giọng của chính mình, hoặc của người thân đã đồng ý, và giải thích rõ trước khi cho xem. Đây là cách giáo dục hiệu quả. Đừng dùng gương mặt người nổi tiếng hay người lạ làm ví dụ, vì đoạn video đó có thể bị lan ra ngoài mục đích ban đầu.
Ghép mặt mình vào cảnh phim nổi tiếng để đăng lên mạng có vấn đề gì không?
Phần mặt là của bạn nên không có vấn đề về đồng ý. Vấn đề có thể nằm ở bản quyền của đoạn phim gốc và ở gương mặt diễn viên còn lại trong cảnh. Nhiều nền tảng có thể gỡ nội dung vì bản quyền, dù bạn không có ý xấu.
Làm sao biết một yêu cầu làm video từ khách hàng thuộc vùng đỏ?
Hỏi lại người đặt hàng: gương mặt trong video là của ai, họ đã đồng ý bằng văn bản chưa, video đăng ở đâu và có ghi là do AI tạo không. Nếu khách lảng tránh một trong các câu này hoặc muốn dùng mặt người nổi tiếng, đó là tín hiệu nên từ chối.