Có, giọng nói được pháp luật Việt Nam bảo vệ, nhưng không theo cùng một điều luật như hình ảnh. Bộ luật Dân sự có quy định riêng về quyền đối với hình ảnh, còn giọng nói không được gọi tên theo cách đó. Giọng nói được bảo vệ gián tiếp qua nhiều lớp: quyền về đời sống riêng tư và bí mật cá nhân, quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín, quy định về quảng cáo khi dùng lời nói của cá nhân, và với nghệ sĩ là quyền của người biểu diễn.
Khoảng trống giữa các lớp này chính là chỗ nhân bản giọng AI gây lúng túng. Bài này giải thích từng lớp bảo vệ nói theo nguyên lý, chỉ ra chỗ nào còn mơ hồ, và đưa ra cách làm thận trọng cho người muốn dùng giọng của chính mình hoặc của người khác cho người dẫn ảo, video bài giảng, nhân vật thương hiệu. Phần quyền của ca sĩ, diễn viên với bản ghi biểu diễn thuộc trang AI Nghệ Thuật nên ở đây chỉ nhắc qua.
Vì sao giọng nói khó bảo vệ hơn gương mặt
Gương mặt có một lịch sử pháp lý dài: ảnh chân dung, ảnh quảng cáo, tranh chấp báo chí. Giọng nói thì trước khi có công nghệ nhân bản, gần như không ai lo người khác "lấy" giọng mình, vì muốn bắt chước giọng thì phải có tài năng như diễn viên lồng tiếng, và kết quả vẫn khác người thật. Luật vì thế ít khi nhắc giọng nói như một đối tượng riêng.
AI nhân bản giọng làm đổi bài toán. Chỉ với vài phút ghi âm, có khi ngắn hơn tuỳ công cụ, phần mềm đã tạo ra giọng đọc mà người quen nghe qua điện thoại khó phân biệt. Giọng được tách khỏi con người, đọc được bất cứ câu nào, bằng bất cứ ngữ điệu nào. Đó chính là điều khiến các câu hỏi cũ như "ghi âm người khác có vi phạm không" chuyển thành câu hỏi mới: dùng bản ghi đó để tạo một giọng nói mới nói lời người ta chưa nói thì sao.
Ở nhiều nước, giới luật học và nhà làm luật đang tranh luận có nên ghi nhận giọng nói như một thuộc tính nhân thân riêng, tương tự hình ảnh. Một số nơi đã có quy định riêng về giọng nói nhân bản trong quảng cáo hay giải trí. Ở Việt Nam, bạn nên coi giọng nói là thứ được bảo vệ qua các lớp có sẵn dưới đây, và theo dõi văn bản mới vì lĩnh vực này đang thay đổi.
Năm lớp bảo vệ giọng nói theo pháp luật Việt Nam
Không có điều luật nào tên "quyền đối với giọng nói", nhưng khi ghép các lớp lại, phạm vi bảo vệ khá rộng. Bảng dưới nói theo nguyên lý; khi áp vào vụ việc cụ thể cần kiểm văn bản hiện hành.
| Lớp bảo vệ | Bảo vệ điều gì | Liên quan tới nhân bản giọng |
|---|---|---|
| Quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân | Việc thu thập, công bố thông tin về đời sống riêng tư phải được người đó đồng ý | Ghi âm lén cuộc nói chuyện riêng để lấy mẫu giọng là vi phạm từ bước thu thập |
| Bảo vệ dữ liệu cá nhân | Giọng nói gắn với một người xác định được là dữ liệu cá nhân; dùng nó cần căn cứ hợp pháp, thường là đồng ý | Mẫu giọng đưa vào công cụ nhân bản, đặc biệt khi dùng để nhận dạng, có thể thuộc nhóm dữ liệu sinh trắc học được bảo vệ chặt hơn |
| Danh dự, nhân phẩm, uy tín | Không ai được đưa thông tin làm người khác bị hiểu sai, bị xúc phạm | Giọng nhân bản nói lời người đó chưa nói, nhất là lời gây tranh cãi, có thể xâm phạm lớp này |
| Quy định về quảng cáo | Không được dùng hình ảnh, lời nói của cá nhân trong quảng cáo khi chưa được đồng ý | Quảng cáo dùng giọng nhân bản của người thật mà không xin phép rơi thẳng vào điều cấm |
| Quyền của người biểu diễn | Nghệ sĩ có quyền với cuộc biểu diễn, bản ghi âm biểu diễn | Áp cho ca sĩ, diễn viên, nghệ sĩ lồng tiếng; chi tiết thuộc AI Nghệ Thuật |
Điểm cần nhớ: hai lớp đầu bảo vệ ngay từ bước thu thập mẫu giọng, chứ không chờ tới lúc sản phẩm được phát hành. Nếu bạn lấy mẫu giọng sai cách, việc sản phẩm cuối "vô hại" không chữa được lỗi ban đầu.
Ba tình huống nhân bản giọng và cách nhìn pháp lý
Nhân bản giọng của chính bạn. Bạn có quyền với dữ liệu của mình, nên đây là tình huống ít rủi ro nhất. Câu hỏi còn lại là dịch vụ lưu mẫu giọng ở đâu, có dùng để huấn luyện mô hình chung không, và bạn có xoá được không. Mẫu giọng của bạn là chìa khoá kẻ xấu muốn có để giả bạn, nên chọn nơi lưu cẩn thận như chọn nơi cất mật khẩu.
Nhân bản giọng của đồng nghiệp hoặc người được thuê. Cần đồng ý rõ ràng, tốt nhất bằng văn bản, nêu mục đích, những loại nội dung giọng đó được đọc và không được đọc, thời hạn, thù lao. Ví dụ giả định: một phòng đào tạo ở Cần Thơ nhờ trưởng nhóm thu giọng để làm người dẫn ảo cho video hướng dẫn quy trình. Văn bản nên ghi giọng chỉ dùng cho tài liệu đào tạo nội bộ, không dùng cho quảng cáo, không đọc nội dung về kỷ luật hay nhân sự.
Nhân bản giọng người nổi tiếng hoặc người không quen. Đây là vùng nên tránh hẳn. Không có đồng ý, việc dùng giọng nhân bản của người khác trong sản phẩm công khai, nhất là có quảng cáo, dễ chạm nhiều lớp bảo vệ cùng lúc. Lối "giọng giống thôi chứ không phải" cũng ít tác dụng nếu người nghe nhận ra người thật. Trang này không hướng dẫn tạo giọng giả của bất kỳ ai không đồng ý.
Cách xin đồng ý dùng giọng nói cho người dẫn ảo
Khi bạn cần giọng của một người khác cho dự án hiện thân số, quy trình dưới đây giúp sự đồng ý đủ rõ để cả hai bên yên tâm. Nó áp được cho trường học, doanh nghiệp nhỏ, kênh nội dung có cộng tác viên.
- Giải thích bằng lời thường cho người có giọng biết nhân bản giọng là gì: giọng của họ sẽ đọc được câu họ chưa từng nói. Nhiều người đồng ý thu âm vì nghĩ chỉ thu đúng một kịch bản.
- Nêu phạm vi: dự án nào, kênh nào, người xem là ai, bao lâu. Ghi cả những nội dung giọng đó không bao giờ được đọc, chẳng hạn quảng cáo, nội dung chính trị, lời xin lỗi thay mặt công ty.
- Nói rõ nơi lưu mẫu giọng và mô hình giọng, ai có quyền dùng, có chuyển cho bên cung cấp công cụ không.
- Thoả thuận thù lao hoặc miễn thù lao, và ghi lại.
- Ghi cách rút lại: người có giọng báo thế nào, bao lâu thì gỡ nội dung, xoá mô hình giọng ra sao.
- Để người có giọng nghe thử bản nhân bản trước khi dùng thật, và cho họ quyền từ chối nếu thấy giọng bị sai lệch theo cách họ không chấp nhận.
- Lưu văn bản đồng ý cùng chỗ với dữ liệu giọng, ghi ngày hết hạn để rà lại.
Khi đưa mẫu giọng vào công cụ, chỉ dùng bản thu đúng kịch bản đã thống nhất. Đừng tận dụng ghi âm cuộc họp, tin nhắn thoại hay video cũ có giọng người đó, vì những bản ghi này được tạo ra cho mục đích khác.
Gắn nhãn giọng nhân bản và giữ niềm tin của người nghe
Ngoài chuyện được phép hay không, có một nghĩa vụ đạo đức với người nghe: họ có quyền biết giọng họ đang nghe là người thật hay giọng nhân bản. Các quy định mới về công nghệ số ở Việt Nam đi theo hướng yêu cầu sản phẩm do AI tạo ra phải có dấu hiệu nhận biết; bạn nên kiểm văn bản hiện hành để biết yêu cầu cụ thể áp cho loại nội dung của mình.
Cách gắn nhãn đơn giản: một dòng chữ ở đầu video "giọng đọc do AI tạo từ giọng của [tên], có sự đồng ý", và ghi lại trong phần mô tả. Với tổng đài tự động hay nhân vật trả lời khách, câu chào đầu tiên nên cho biết đây là trợ lý tự động. Gắn nhãn còn bảo vệ chính người có giọng: khi một đoạn giả mạo xuất hiện, việc kênh chính thức luôn gắn nhãn giúp người nghe phân biệt và giúp người có giọng chứng minh đoạn kia không phải của mình.
Phần nhận biết giọng giả trong các vụ lừa đảo qua điện thoại thuộc trang AI Bảo Mật; ở đây chỉ nhắc rằng một gia đình, một nhóm làm việc nên thống nhất trước cách xác minh khi nhận cuộc gọi lạ dùng giọng quen, chẳng hạn một câu hỏi riêng chỉ người thật biết.
Những dấu hiệu bạn nên dừng lại trước khi dùng giọng của ai đó
Danh sách dưới đây là các tình huống thường dẫn tới tranh chấp. Gặp một trong số đó, hãy xem lại sự đồng ý, hoặc hỏi luật sư nếu dự án có quy mô.
- Mẫu giọng lấy từ ghi âm cuộc gọi, tin nhắn thoại, video livestream của người khác.
- Người có giọng là người đã mất; cần sự đồng ý của gia đình và sự cân nhắc về tôn trọng, không chỉ chuyện pháp lý.
- Người có giọng là trẻ em; cần đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và với trẻ từ đủ 7 tuổi theo quy định hiện hành còn cần ý kiến của chính trẻ.
- Giọng sẽ được dùng trong quảng cáo, bán hàng, gọi điện chăm sóc khách hàng ở quy mô lớn.
- Người có giọng đã nghỉ việc hoặc ngừng hợp tác mà bạn vẫn định dùng mô hình giọng cũ.
- Hợp đồng với nền tảng nhân bản giọng cho họ quyền dùng mẫu giọng vào mục đích chung, không giới hạn.
- Nội dung giọng nhân bản sẽ đọc có thể gây tranh cãi, ảnh hưởng uy tín người có giọng.
Nếu cần lời khuyên cho tình huống của riêng mình, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Mang theo văn bản đồng ý, điều khoản của công cụ, và mô tả cách nội dung sẽ được phát hành để buổi tư vấn đi thẳng vào vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Ghi âm giọng người khác khi nói chuyện trực tiếp có vi phạm không?
Ghi âm để làm bằng chứng cho chính mình và việc dùng bản ghi đó để công bố, nhân bản là hai việc khác nhau. Dùng bản ghi cuộc nói chuyện riêng làm mẫu giọng cho công cụ AI mà không có đồng ý thì rủi ro cao, vì chạm tới đời sống riêng tư và dữ liệu cá nhân ngay từ bước thu thập.
Diễn viên lồng tiếng bắt chước giọng người nổi tiếng có giống nhân bản giọng AI không?
Về kỹ thuật thì khác, về pháp lý vẫn có điểm giống: nếu người nghe bị dẫn tới tin rằng đó là người thật, nhất là trong quảng cáo, đều có thể phát sinh vấn đề. Nhân bản AI rủi ro hơn vì dùng chính dữ liệu giọng của người đó làm đầu vào và cho kết quả giống hơn.
Giọng nói có phải dữ liệu sinh trắc học không?
Giọng nói là dữ liệu cá nhân khi gắn với người xác định được. Khi giọng được xử lý để nhận dạng hay tái tạo đặc trưng riêng của một người, nó gần với dữ liệu sinh trắc học và nên được đối xử như dữ liệu nhạy cảm. Cách phân loại chính xác nên kiểm theo văn bản bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành.
Công ty có quyền dùng giọng nhân viên đã thu cho video đào tạo sau khi họ nghỉ việc không?
Phụ thuộc vào thoả thuận lúc thu giọng. Nếu văn bản không nói gì về thời điểm sau nghỉ việc, cách thận trọng là hỏi lại người đó hoặc ngừng dùng mô hình giọng, giữ lại các video đã thống nhất nếu họ đồng ý. Danh mục bản sao số của trang bàn kỹ về điều khoản thu hồi.
Dùng giọng AI có sẵn trong công cụ, không giống ai, có cần xin phép ai không?
Giọng tổng hợp có sẵn thường được nhà cung cấp cấp phép theo điều khoản dịch vụ. Bạn cần đọc điều khoản đó xem có được dùng thương mại không, có phải ghi nguồn không. Khi giọng không mô phỏng người thật nào, vấn đề quyền nhân thân của cá nhân thường không đặt ra.
Phát hiện giọng mình bị nhân bản trong một video, bước đầu tiên là gì?
Lưu bằng chứng trước: đường dẫn, ảnh chụp màn hình, tải bản ghi nếu được, ghi thời điểm. Sau đó báo cáo với nền tảng đăng video và cảnh báo người quen nếu nội dung có thể dùng để lừa. Nếu thiệt hại lớn hoặc bên đăng là doanh nghiệp, hỏi luật sư về con đường yêu cầu gỡ bỏ và bồi thường.