Nhân vật do AI tạo có thể vi phạm quyền hình ảnh của một người thật nếu người xem nhận ra được người đó, dù không có tấm ảnh gốc nào của họ trong sản phẩm. Tiêu chí thực tế không phải "có dùng ảnh của họ hay không" mà là "nhân vật có gợi đến một người cụ thể, nhận ra được hay không". Rủi ro tăng mạnh khi bạn chủ động gợi ý công cụ tạo nhân vật giống một người, dùng ảnh người thật làm mẫu, hoặc gắn nhân vật vào quảng cáo.
Bài này dành cho người làm nội dung, phòng truyền thông và chủ thương hiệu nhỏ muốn có gương mặt số "của riêng mình" mà không vướng vào hình ảnh của ai. Bài đi qua cách người xem nhận ra một người, ba mức rủi ro thường gặp, quy trình tạo nhân vật hư cấu có lưu vết, và việc nên làm khi có người cho rằng nhân vật giống mình. Thiết kế tính cách, giọng điệu nhân vật thương hiệu có danh mục riêng của trang; ở đây chỉ bàn chuyện quyền.
Người ta nhận ra nhau bằng gì
Con người nhận ra người quen không chỉ qua đường nét khuôn mặt. Kiểu tóc đặc trưng, nốt ruồi, cặp kính, cách ăn mặc gắn với một người, giọng nói, câu cửa miệng, dáng đứng, thậm chí bối cảnh quen thuộc đều góp phần. Một nhân vật hoạt hình chỉ có vài nét đơn giản vẫn có thể khiến cả cộng đồng mạng gọi đúng tên một người nổi tiếng nếu nó tập hợp đủ những dấu hiệu nhận dạng đó.
Vì vậy, lập luận "nhân vật do AI tạo, không phải ảnh thật" chưa đủ. Câu hỏi đúng là: một người xem bình thường, khi thấy nhân vật này, có nghĩ ngay tới một người cụ thể không, và sản phẩm có khai thác sự liên tưởng đó không. Nếu nhân vật được dùng chính vì nó gợi tới một người, như để mượn sức hút hay uy tín của họ, thì rất khó lập luận rằng không dùng hình ảnh của người đó.
Điều này đặc biệt đúng trong quảng cáo. Quy định về quảng cáo cấm dùng hình ảnh, lời nói của cá nhân khi chưa được đồng ý, và một nhân vật nhái theo người thật để bán hàng dễ bị xem là cách lách điều cấm đó. Ngoài quyền hình ảnh, việc khiến người xem tưởng người thật đang giới thiệu sản phẩm còn đụng tới quy định về quảng cáo gây nhầm lẫn và cạnh tranh không lành mạnh.
Ba mức rủi ro khi tạo nhân vật số
Phân chia dưới đây giúp bạn tự xếp dự án của mình. Mức rủi ro là đánh giá tương đối theo nguyên lý, không phải kết luận pháp lý cho từng trường hợp.
| Mức | Cách tạo nhân vật | Nhận xét |
|---|---|---|
| Thấp | Mô tả đặc điểm chung (tuổi, phong cách, tính cách), không nhắc tên ai, không dùng ảnh người thật; chọn trong nhiều phương án, chỉnh sửa thêm | Nhân vật hư cấu đúng nghĩa; vẫn nên kiểm kết quả có vô tình giống ai nổi tiếng không |
| Trung bình | Lấy cảm hứng từ một kiểu người, một nghề, một vùng miền; dùng ảnh tham khảo của người mẫu đã đồng ý | Ổn nếu có đồng ý của người mẫu cho đúng mục đích; không dùng ảnh người không đồng ý làm tham khảo |
| Cao | Gợi ý "giống ca sĩ X", "phong cách của MC Y", dùng ảnh người thật không đồng ý làm đầu vào, chỉnh cho giống một người cụ thể | Dễ bị coi là dùng hình ảnh người đó; trang này không hướng dẫn cách làm |
Phần lớn rắc rối nằm ở mức cao và thường bắt đầu từ ý định tốt: muốn nhân vật "thân thiện như anh A", "đáng tin như chị B". Cách thay thế là mô tả phẩm chất bạn muốn (ấm áp, điềm tĩnh, nói chậm rãi) chứ không mượn người có phẩm chất đó.
Quy trình tạo nhân vật hư cấu có lưu vết
Lưu vết là thứ bảo vệ bạn khi có người cho rằng nhân vật giống mình. Quy trình dưới đây không tốn nhiều công nhưng tạo ra bằng chứng rằng nhân vật được thiết kế độc lập.
- Viết bản mô tả nhân vật bằng lời trước khi mở công cụ: tuổi ước chừng, phong cách trang phục, kiểu tóc, tính cách, bối cảnh. Không nhắc tên người thật nào.
- Lưu nguyên văn các câu lệnh dùng để tạo, kèm ngày giờ và tên công cụ.
- Tạo nhiều phương án, chọn một rồi chỉnh tiếp: đổi kiểu tóc, phụ kiện, màu sắc để nhân vật có dấu hiệu riêng.
- Đưa phương án chọn cho vài người không tham gia dự án xem và hỏi: nhân vật này làm bạn nghĩ tới ai không. Nếu nhiều người cùng nêu một tên, quay lại chỉnh.
- Dùng chức năng tìm kiếm bằng hình ảnh để kiểm nhanh nhân vật có trùng hợp giống ai đang xuất hiện nhiều trên mạng không.
- Lưu bộ hồ sơ: mô tả, câu lệnh, các phương án, ý kiến người xem thử, phiên bản cuối.
- Khi đưa vào sử dụng, gắn nhãn đây là nhân vật do AI tạo, không đại diện cho người thật nào.
Bộ hồ sơ này cũng giúp ích khi bạn muốn đăng ký nhân vật như một phần nhận diện thương hiệu, hoặc khi chuyển giao nhân vật cho đơn vị thiết kế khác làm tiếp.
Những vùng xám cần thận trọng thêm
Nhân vật giống một nhóm người, không phải một người. Nhân vật "cô giáo miền Tây" hay "anh thợ máy Hà Nội" thường không xâm phạm quyền của ai, nhưng có thể chạm vào khuôn mẫu, định kiến về vùng miền, nghề nghiệp. Đây là vấn đề đạo đức và uy tín hơn là pháp lý.
Nhân vật giống người đã mất. Gương mặt gợi tới một người đã mất, nhất là người được nhiều người biết, có thể làm tổn thương gia đình họ. Pháp luật bảo vệ danh dự, uy tín của người đã mất theo yêu cầu của người thân; về đạo đức, nên có sự đồng ý của gia đình hoặc tránh hẳn.
Châm biếm, nhại. Nhại người của công chúng có truyền thống lâu đời, nhưng khi dùng hình ảnh, giọng nói do AI tạo rất giống thật thì ranh giới giữa nhại và giả mạo mờ đi. Danh mục ranh giới deepfake của trang bàn sâu hơn; trang không hướng dẫn tạo nội dung giả người nổi tiếng hay chính khách.
Trùng hợp ngẫu nhiên. Dù bạn làm đúng quy trình, vẫn có khả năng nhân vật trùng hợp giống một người bình thường nào đó. Hồ sơ lưu vết giúp chứng minh không cố ý, nhưng nếu người đó cảm thấy bị ảnh hưởng, thái độ lắng nghe và sẵn sàng chỉnh nhân vật thường giải quyết nhanh hơn tranh luận.
Khi có người nói nhân vật của bạn giống họ
Bước đầu tiên là nghe họ nói. Hỏi họ thấy giống ở điểm nào, nhân vật xuất hiện ở đâu khiến họ bị ảnh hưởng: người quen hỏi han, bị nhầm là người quảng cáo, hay bị gắn với nội dung họ không thích. Ghi lại cuộc trao đổi.
Tiếp theo, mở lại hồ sơ lưu vết để tự kiểm: nhân vật có được tạo từ ảnh hay tên của người này không, có ai trong nhóm đã dùng gợi ý nhắm tới họ không. Nếu có, đó là lỗi cần sửa ngay: ngừng dùng, thay nhân vật, trao đổi về việc khắc phục. Nếu không, bạn có cơ sở để giải thích, nhưng vẫn nên cân nhắc chỉnh vài đặc điểm nếu sự giống nhau gây phiền cho họ thật.
Khi trao đổi không đi tới thống nhất, hoặc bên kia gửi yêu cầu bồi thường, hãy dừng tự xử. Mang theo hồ sơ lưu vết và nội dung trao đổi để hỏi luật sư; bạn có thể đặt câu hỏi trên AI Cố Vấn. Với các thương hiệu nhỏ, chi phí thay một nhân vật thường thấp hơn nhiều so với chi phí và tổn hại uy tín của một vụ tranh chấp kéo dài trên mạng xã hội.
Ghép đặc điểm của nhiều người có an toàn hơn không
Ghép không làm mất quyền của từng người. Một số người nghĩ rằng lấy mắt của người này, kiểu tóc của người kia, giọng của người thứ ba thì nhân vật không còn là ai. Về đạo lý, mỗi người đóng góp dữ liệu vẫn có quyền với phần của mình; nếu một đặc điểm đủ để người quen nhận ra, rủi ro vẫn còn nguyên.
Dùng dữ liệu của người đã đồng ý thì ghép thoải mái hơn. Nếu bạn có văn bản đồng ý của từng người mẫu cho việc dùng dữ liệu làm nhân vật tổng hợp, kết quả an toàn hơn nhiều so với nhân vật hư cấu dựa trên ảnh người lạ. Văn bản nên nêu rõ dữ liệu sẽ được trộn và nhân vật sẽ mang tên khác.
Đặc điểm nổi bật dễ bị nhận ra nhất. Một vết bớt, một kiểu tóc hiếm, một giọng cười đặc trưng có thể khiến cả nhân vật bị gắn với một người dù phần còn lại khác hẳn. Khi ghép, tránh lấy những đặc điểm hiếm gặp của người thật.
Giọng nói thường bị nhận ra trước gương mặt. Người nghe quen một giọng đọc trên mạng có thể nhận ra ngay khi nhân vật cất lời, kể cả khi gương mặt hoàn toàn mới. Giọng của nhân vật hư cấu nên lấy từ giọng tổng hợp có sẵn được cấp phép, hoặc từ người lồng tiếng đã đồng ý.
Khi thuê đơn vị thiết kế nhân vật số
Nhiều thương hiệu nhỏ thuê studio hoặc người làm tự do tạo nhân vật. Khi đó trách nhiệm về quyền hình ảnh cần được chia rõ trong hợp đồng, vì người đứng tên sử dụng nhân vật là bạn.
- Yêu cầu bên thiết kế cam kết không dùng ảnh, tên, giọng của người thật làm đầu vào, trừ người mẫu có văn bản đồng ý được bàn giao kèm.
- Yêu cầu bàn giao hồ sơ lưu vết: mô tả, câu lệnh, các phương án, công cụ đã dùng.
- Ghi rõ quyền sở hữu, quyền sử dụng nhân vật sau khi nghiệm thu, và điều khoản của công cụ AI mà bên thiết kế dùng có cho phép dùng thương mại không.
- Thoả thuận trách nhiệm nếu có khiếu nại rằng nhân vật giống người thật do lỗi của bên thiết kế.
- Tự làm bước cho người ngoài xem thử trước khi nghiệm thu, không chỉ tin vào cam kết.
Những điều khoản này không làm hợp đồng phức tạp hơn bao nhiêu, nhưng giúp bạn có căn cứ khi sự cố xảy ra, và cũng là cách sàng lọc: đơn vị làm ăn nghiêm túc sẽ không ngại cam kết.
Câu hỏi thường gặp
Dùng ảnh người mẫu từ kho ảnh có bản quyền làm mẫu tạo nhân vật có được không?
Giấy phép kho ảnh thường quy định rõ cách dùng ảnh và có thể hạn chế dùng ảnh người mẫu trong một số bối cảnh, hoặc dùng để tạo nội dung bằng AI. Đọc giấy phép cụ thể; nếu không rõ, chọn cách mô tả bằng lời thay vì dùng ảnh người mẫu làm đầu vào.
Nhân vật hoạt hình đơn giản có ít rủi ro hơn nhân vật giống thật không?
Thường ít hơn, vì càng đơn giản càng ít dấu hiệu nhận dạng. Nhưng nếu nhân vật hoạt hình tập hợp đúng các dấu hiệu đặc trưng của một người như kiểu tóc, kính, trang phục quen thuộc, người xem vẫn nhận ra. Mức độ giống thật không phải tiêu chí duy nhất.
Công cụ AI đã chặn tạo ảnh người nổi tiếng thì kết quả có an toàn không?
Bộ lọc của công cụ giảm rủi ro nhưng không thay được trách nhiệm của bạn. Bộ lọc có thể bỏ sót, và không biết hết người có tiếng ở Việt Nam. Bạn vẫn nên kiểm kết quả bằng người xem thử và tìm kiếm hình ảnh.
Đặt tên nhân vật gần giống tên người thật có sao không?
Tên gần giống kết hợp với ngoại hình gần giống làm tăng mạnh liên tưởng tới người thật. Ngay cả khi ngoại hình khác, tên gợi tới một người nổi tiếng trong cùng lĩnh vực có thể gây nhầm lẫn. Nên chọn tên riêng, kiểm qua tìm kiếm trước khi dùng.
Nhân vật thương hiệu giống nhân vật của thương hiệu khác thì sao?
Đó là vấn đề quyền tác giả và nhãn hiệu, khác với quyền hình ảnh của cá nhân, nhưng cũng nghiêm trọng. Không nhái nhân vật đã có; danh mục nhân vật thương hiệu của trang và trang AI Bản Quyền có bài liên quan.
Nhân vật số có cần gắn nhãn không phải người thật không?
Nên gắn, vì người xem có quyền biết họ đang xem một nhân vật do AI tạo, và các quy định mới về công nghệ số đi theo hướng yêu cầu nhận biết sản phẩm do AI tạo. Nhãn cũng giúp người trùng hợp giống nhân vật đỡ bị nhầm.