Bạn có quyền rút lại sự đồng ý cho người khác xử lý dữ liệu cá nhân của mình, trong đó có hình ảnh và giọng nói; quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành ghi nhận quyền này một cách rõ ràng. Rút lại có hiệu lực cho thời gian sau đó: bên kia phải ngừng xử lý, ngừng tạo nội dung mới từ dữ liệu của bạn. Nó thường không làm cho việc xử lý trước thời điểm rút lại trở thành bất hợp pháp, và hệ quả với những nội dung đã phát hành phụ thuộc nhiều vào thoả thuận ban đầu.
Bài này dành cho người đã từng đồng ý, có thể là nhân viên đã cho công ty dựng người dẫn ảo, giáo viên đã cho trường làm nhân vật bài giảng, người mẫu đã cho thương hiệu nhỏ dùng gương mặt, hay người dùng đã tải ảnh lên một ứng dụng avatar, nay muốn dừng lại. Bài giải thích phạm vi của quyền này, những giới hạn thực tế, và trình tự gửi yêu cầu sao cho có hiệu lực và có bằng chứng. Nếu bạn là bên đang dùng hình ảnh của người khác, đọc bài này để biết mình phải chuẩn bị gì.
Vì sao quyền rút lại quan trọng với hiện thân số
Với ảnh chụp sự kiện, rút lại đồng ý chủ yếu là gỡ vài tấm ảnh. Với nhân vật số, thứ bạn đã cho đi không chỉ là bản ghi mà là khả năng tạo ra nội dung mới mang hình ảnh, giọng nói của bạn. Chừng nào mô hình còn tồn tại, người giữ nó còn có thể làm bạn "nói" thêm những điều mới mỗi ngày. Quyền rút lại vì vậy là cách duy nhất để chấm dứt khả năng đó khi hoàn cảnh thay đổi.
Hoàn cảnh thay đổi theo nhiều cách rất bình thường: bạn nghỉ việc, chuyển trường, không còn muốn gắn tên tuổi với thương hiệu cũ, thấy nhân vật bị dùng vào nội dung bạn không thích, hoặc đơn giản là không còn yên tâm khi dữ liệu khuôn mặt của mình nằm ở một máy chủ xa. Không cần một lý do "đủ nặng" mới được rút lại sự đồng ý xử lý dữ liệu cá nhân.
Mặt khác, cần hiểu rằng rút lại đồng ý với dữ liệu cá nhân và chấm dứt một hợp đồng có thù lao là hai việc có thể đan vào nhau. Nếu bạn đã nhận thù lao để cho một chiến dịch quảng cáo dùng hình ảnh trong một năm, việc rút lại giữa chừng có thể kéo theo nghĩa vụ theo hợp đồng. Đây là chỗ nên đọc kỹ văn bản đã ký và, khi giá trị lớn, hỏi luật sư.
Rút lại thì được gì, không được gì
Bảng dưới tóm theo nguyên lý những gì bạn có thể kỳ vọng và những giới hạn thường gặp. Trường hợp cụ thể phụ thuộc văn bản đồng ý, hợp đồng và quy định hiện hành.
| Việc | Thường có thể yêu cầu | Giới hạn hay gặp |
|---|---|---|
| Ngừng tạo nội dung mới | Có; đây là hệ quả trực tiếp của việc rút lại | Bên kia cần thời gian hợp lý để dừng các quy trình đang chạy |
| Xoá dữ liệu gốc (ảnh, ghi âm) | Có, theo quyền yêu cầu xoá dữ liệu | Có thể còn trong bản sao lưu một thời gian; một số dữ liệu phải lưu theo nghĩa vụ luật định |
| Xoá mô hình hình ảnh, giọng nói | Nên yêu cầu rõ ràng, vì mô hình là dữ liệu dẫn xuất | Nhà cung cấp công cụ có thể giữ phần của họ theo điều khoản riêng |
| Gỡ nội dung đang đăng | Có cơ sở yêu cầu, nhất là kênh do bên kia kiểm soát | Bản đã bị người khác tải về, chia sẻ lại thì khó thu hồi hết |
| Thu hồi hiệu lực của việc dùng trước đó | Thường không | Việc xử lý hợp pháp trước khi rút lại vẫn hợp pháp |
| Hoàn trả thù lao hoặc bồi thường hợp đồng | Tuỳ hợp đồng | Có thể phát sinh nếu rút lại vi phạm cam kết có thù lao |
Hai dòng về mô hình và nội dung đã đăng là nơi tranh luận nhiều nhất. Nếu văn bản đồng ý ban đầu có điều khoản về rút lại và xoá, đó là căn cứ rõ ràng nhất. Nếu không có, hai bên thường phải thương lượng, và thái độ hợp tác sớm giúp tránh leo thang.
Trình tự gửi yêu cầu rút lại cho có hiệu lực
Rút lại bằng lời nói qua điện thoại hay nhắn một câu trong nhóm chat là cách dễ bị quên và khó chứng minh. Trình tự dưới đây giúp yêu cầu rõ ràng, có thời điểm xác định, có bằng chứng.
- Tìm lại văn bản đồng ý đã ký hoặc điều khoản đã chấp nhận. Ghi chú các mục về thời hạn, rút lại, xoá dữ liệu, thù lao.
- Liệt kê cụ thể những gì bạn biết bên kia đang giữ và dùng: video người dẫn ảo trên kênh nào, mô hình giọng trong công cụ nào, ảnh nào trong tài liệu nào.
- Viết yêu cầu bằng văn bản, gửi qua email hoặc văn bản có xác nhận. Nêu rõ: bạn rút lại sự đồng ý kể từ ngày gửi; yêu cầu ngừng tạo nội dung mới; yêu cầu xoá dữ liệu gốc và mô hình; yêu cầu gỡ nội dung ở các kênh đã liệt kê hoặc nêu rõ bạn đồng ý giữ nội dung nào.
- Đề nghị một thời hạn phản hồi cụ thể và yêu cầu xác nhận bằng văn bản sau khi xoá.
- Lưu bản yêu cầu đã gửi và mọi phản hồi, kèm ngày giờ.
- Sau thời hạn, kiểm lại các kênh đã liệt kê. Chụp màn hình nếu nội dung vẫn còn.
- Nếu không được phản hồi hoặc bị từ chối không có lý do rõ, cân nhắc hỏi luật sư hoặc gửi khiếu nại theo kênh bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành.
Với ứng dụng avatar dành cho người dùng cá nhân, trình tự rút gọn hơn: xoá mô hình và dữ liệu trong tài khoản, rồi gửi yêu cầu xác nhận xoá qua địa chỉ hỗ trợ nếu cần. Danh mục này có bài riêng về dữ liệu sinh trắc học khi dùng ứng dụng avatar.
Một bức thư rút lại mẫu, viết bằng giọng hợp tác
Ví dụ giả định: chị Lan, cựu nhân viên đào tạo của một công ty ở Bắc Ninh, đã đồng ý cho công ty dựng người dẫn ảo từ hình ảnh và giọng của mình. Nay chị chuyển việc và muốn dừng. Bức thư có thể viết như sau, với họ tên, tên công ty thay theo thực tế:
Nội dung thư nên gồm các ý: "Kính gửi phòng nhân sự Công ty X. Căn cứ văn bản đồng ý ký ngày…, người viết thư này là [họ tên] xin thông báo rút lại sự đồng ý cho việc dùng hình ảnh, giọng nói làm người dẫn ảo, có hiệu lực kể từ ngày gửi thư. Đề nghị công ty ngừng tạo video mới; xoá dữ liệu ảnh, ghi âm và mô hình đã dựng, kể cả phần lưu trong công cụ của nhà cung cấp. Các video đào tạo đã phát hành được giữ trên hệ thống nội bộ đến hết năm nay [hoặc: đề nghị gỡ ngay]. Mong công ty phản hồi trong mười ngày làm việc và xác nhận bằng văn bản sau khi xoá." Phần xưng hô trong thư thật, mỗi người viết theo cách quen dùng của mình.
Giọng thư nên trung tính và hợp tác. Mục tiêu là việc được thực hiện, không phải thắng một cuộc tranh luận. Phần lớn đơn vị nghiêm túc sẽ làm theo khi yêu cầu rõ ràng; thư gay gắt ngay từ đầu chỉ làm chậm quá trình. Nếu cần, bạn có thể nhờ trợ lý AI chỉnh câu chữ, sau khi đã thay họ tên, tên công ty bằng ký hiệu.
Nếu bạn là bên đang dùng hình ảnh của người khác
Chuẩn bị quy trình trước khi có yêu cầu. Biết dữ liệu của từng người nằm ở đâu: thư mục ảnh gốc, công cụ tạo người dẫn ảo, kênh đăng. Một bảng theo dõi đơn giản theo từng người là đủ cho đơn vị nhỏ.
Phản hồi nhanh và xác nhận đã nhận. Ngay khi nhận yêu cầu, gửi xác nhận đã nhận và cho biết thời hạn dự kiến. Im lặng là cách nhanh nhất biến một yêu cầu bình thường thành tranh chấp.
Ngừng tạo nội dung mới ngay. Đây là việc làm được trong ngày và cho thấy thiện chí. Các việc gỡ, xoá cần thời gian thì nêu kế hoạch.
Xoá cả phần nằm ở nhà cung cấp. Yêu cầu nhà cung cấp công cụ xoá mô hình và dữ liệu, lưu xác nhận của họ. Đây là phần hay bị quên.
Thay thế nội dung một cách có kế hoạch. Nếu video đào tạo dùng người dẫn ảo của người đã rút lại, chuẩn bị phương án: người dẫn khác đã đồng ý, nhân vật hư cấu, hoặc chỉ dùng giọng tổng hợp có sẵn. Rút kinh nghiệm: không nên để toàn bộ thư viện nội dung phụ thuộc vào gương mặt của một người.
Những tình huống rút lại cần cách làm riêng
Trình tự chung ở trên áp cho phần lớn trường hợp. Một số tình huống dưới đây có thêm chi tiết cần để ý, vì người đồng ý ban đầu không phải chính người có hình ảnh, hoặc vì nhiều người cùng xuất hiện.
- Trẻ em. Cha mẹ hoặc người giám hộ là người rút lại thay trẻ; với trẻ từ đủ 7 tuổi, ý kiến của chính trẻ cũng cần được tính đến. Khi trẻ lớn lên và không muốn hình ảnh cũ tiếp tục được dùng, đó là lý do chính đáng để cha mẹ gửi yêu cầu.
- Người đã mất. Nếu gia đình từng đồng ý cho một bảo tàng, một trường học dựng nhân vật từ hình ảnh người thân, việc rút lại thường do các thành viên gia đình thống nhất. Nên có một người đại diện liên lạc để tránh mỗi người gửi một yêu cầu khác nhau.
- Video có nhiều người cùng xuất hiện. Một người rút lại không buộc gỡ cả video nếu có thể làm mờ, cắt hoặc thay riêng phần của người đó. Yêu cầu nên nói rõ mong muốn: gỡ toàn bộ, hay chỉnh riêng phần hình ảnh, giọng của mình.
- Nhân vật ghép từ dữ liệu của nhiều người. Khi giọng của người này đi cùng gương mặt của người khác, việc rút lại của một bên kéo theo phải thay một nửa nhân vật. Bên làm dự án nên tính trước phương án thay thế.
- Dữ liệu nằm ở nhiều nhà cung cấp. Một dự án có thể dùng một công cụ cho hình, một công cụ cho giọng, một nơi lưu trữ đám mây. Yêu cầu xoá phải đi tới từng nơi, và bên dùng hình ảnh có trách nhiệm liệt kê đủ.
Điểm chung của các tình huống này là cần một đầu mối rõ ràng ở cả hai phía. Người rút lại biết gửi cho ai, bên dùng hình ảnh biết ai có quyền quyết định thay người có hình ảnh. Thiếu đầu mối là lý do phổ biến nhất khiến yêu cầu bị treo nhiều tuần.
Câu hỏi thường gặp
Rút lại đồng ý có cần nêu lý do không?
Với sự đồng ý xử lý dữ liệu cá nhân, bạn thường không bắt buộc phải nêu lý do. Nêu ngắn gọn có thể giúp bên kia hiểu và hợp tác, nhưng không phải điều kiện. Nếu việc dùng hình ảnh gắn với hợp đồng có thù lao, lý do và thời điểm có thể ảnh hưởng tới nghĩa vụ hợp đồng.
Bên kia nói đã trả tiền nên không phải gỡ thì sao?
Cần xem hợp đồng ghi gì về thời hạn, phạm vi và chấm dứt. Thù lao không biến quyền nhân thân thành tài sản bán đứt, nhưng có thể làm phát sinh nghĩa vụ hoàn trả hoặc bồi thường nếu bạn chấm dứt trước hạn. Trường hợp này nên hỏi luật sư trước khi quyết định.
Video có hình ảnh của mình đã bị người khác tải về đăng lại thì yêu cầu ai gỡ?
Bên đã dùng hình ảnh của bạn nên hỗ trợ trong phạm vi họ kiểm soát, nhưng với bản đăng lại, bạn thường phải báo cáo trực tiếp với nền tảng nơi nó xuất hiện. Lưu bằng chứng và đường dẫn trước khi báo cáo.
Rút lại đồng ý với ứng dụng avatar có làm mất avatar đã tạo không?
Avatar bạn đã tải về máy vẫn còn. Việc xoá mô hình và dữ liệu trong ứng dụng có thể khiến bạn không tạo được avatar mới cùng kiểu. Nên tải về những sản phẩm muốn giữ trước khi xoá.
Có thể rút lại đồng ý một phần không, ví dụ giữ hình ảnh nhưng bỏ giọng?
Có thể đề nghị, vì sự đồng ý theo nguyên tắc được cho riêng từng mục đích và từng loại dữ liệu. Văn bản rút lại nên nêu rõ phần nào rút, phần nào vẫn đồng ý, để hai bên không hiểu khác nhau.
Bao lâu thì bên kia phải xoá xong?
Quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân có đặt ra thời hạn xử lý yêu cầu của chủ thể dữ liệu; con số cụ thể nên kiểm theo văn bản hiện hành. Trong thực tế, đề nghị một thời hạn rõ trong thư và yêu cầu xác nhận là cách giữ tiến độ.