Khi phát hiện gương mặt hoặc giọng nói của mình bị dựng thành người ảo mà bạn không đồng ý, việc cần làm theo thứ tự là: lưu bằng chứng trước khi nội dung bị xoá, báo cáo với nền tảng, báo cho người quen và khách hàng để họ không bị lừa, rồi cân nhắc báo cơ quan chức năng và hỏi luật sư nếu có thiệt hại. Đừng nhắn tin tranh cãi với tài khoản đăng, đừng trả tiền cho ai hứa "gỡ giúp".
Bài này dành cho người thường, giáo viên, chủ cửa hàng, người làm nội dung bị người khác lấy hình và giọng để dựng video quảng cáo, video giả phát ngôn, hay tài khoản người ảo mang gương mặt mình. Nếu nội dung có tính chất tống tiền hay ảnh nhạy cảm, đó là trường hợp khẩn cấp có hướng dẫn riêng trên trang AI Bảo Mật; nếu nạn nhân là trẻ em, báo ngay cơ quan công an và nền tảng, không tự xử lý một mình.
Những dạng dùng trái phép hay gặp
Dạng phổ biến nhất là quảng cáo: một video giới thiệu sản phẩm, khoá học hay dịch vụ, người nói là bạn nhưng bạn chưa bao giờ nói những lời đó. Kẻ làm thường lấy video công khai của bạn trên mạng xã hội, những đoạn bạn nói thẳng vào máy quay, rồi dùng công cụ sửa khẩu hình và nhân bản giọng. Người bị dùng thường là người có chút uy tín trong một cộng đồng: giáo viên, bác sĩ, chủ một tiệm có tiếng trong vùng, người làm nội dung có lượng theo dõi vừa phải.
Dạng thứ hai là tài khoản người ảo mang gương mặt bạn: ảnh đại diện, video ngắn, có khi cả buổi phát trực tiếp bằng avatar dựng từ ảnh của bạn, dưới một cái tên khác. Người xem không biết bạn sẽ không thấy gì sai, nhưng người quen nhận ra và hỏi bạn từ khi nào lập kênh mới.
Dạng thứ ba là video giả phát ngôn: bạn "nói" một điều gây tranh cãi, xúc phạm người khác, hay tiết lộ thông tin sai về nơi làm việc. Dạng này ít gặp với người thường hơn, nhưng gây hại nặng nhất vì đánh thẳng vào danh dự. Dạng cuối là nội dung nhạy cảm hoặc tống tiền, nằm ngoài phạm vi bài này và cần xử lý khẩn theo hướng dẫn của trang AI Bảo Mật cùng cơ quan công an.
Giờ đầu tiên: lưu bằng chứng trước mọi thứ khác
Phản xạ tự nhiên là báo cáo ngay để nội dung bị gỡ. Nhưng nếu bị gỡ trước khi bạn lưu, bạn mất bằng chứng cho những bước sau. Dành nửa giờ cho việc này:
- Ghi lại đường dẫn đầy đủ của từng bài đăng và đường dẫn trang tài khoản đăng.
- Chụp màn hình bài đăng sao cho thấy tên tài khoản, thời gian đăng, số lượt xem, phần chú thích và vài bình luận. Chụp thêm trang hồ sơ của tài khoản.
- Quay lại màn hình khi phát video, có kèm âm thanh, vì ảnh chụp không thể hiện được giọng nói.
- Nếu là quảng cáo, chụp phần thông tin nhà quảng cáo nếu nền tảng hiển thị, và trang đích mà quảng cáo dẫn tới.
- Ghi ngày giờ bạn phát hiện, ai báo cho bạn, và bạn đã làm gì.
- Lưu tất cả vào một thư mục riêng, có bản sao ở nơi thứ hai như ổ lưu trữ đám mây hoặc ổ cứng ngoài.
- Tìm bản gốc mà kẻ làm đã dùng: video nào của bạn có cùng bối cảnh, trang phục, góc quay. Bản gốc có ngày đăng sớm hơn là bằng chứng mạnh rằng video kia được dựng lại.
Nếu bạn có thông tin nguồn gốc hoặc thuỷ vân từ bản sao số chính thức của mình, ghi lại cả điều đó. Đây cũng là lý do nên lưu bản gốc có chữ ký của mọi video bạn tự làm bằng avatar.
Báo cáo với nền tảng: chọn đúng lý do
Hầu hết mạng xã hội có mục báo cáo cho từng bài và từng tài khoản. Chọn đúng lý do quyết định bài báo cáo được chuyển tới đội xử lý nào và nhanh đến đâu. Tên gọi cụ thể thay đổi theo nền tảng và phiên bản; bảng dưới mô tả theo nghĩa.
| Tình huống | Lý do nên chọn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tài khoản dùng tên và ảnh của bạn, giả làm bạn | Mạo danh, chọn mục dành cho chính người bị giả mạo | Thường phải gửi giấy tờ tuỳ thân; chỉ gửi qua mục chính thức của nền tảng |
| Video quảng cáo dùng mặt hoặc giọng của bạn | Mạo danh hoặc nội dung lừa đảo; với quảng cáo dùng mục báo cáo quảng cáo | Nêu rõ bạn không liên quan tới sản phẩm |
| Tài khoản người ảo dùng gương mặt bạn dưới tên khác | Quyền riêng tư hoặc mạo danh, tuỳ nền tảng | Giải thích hình được dựng từ ảnh của bạn |
| Video giả lời phát ngôn gây hại danh dự | Nội dung bị chỉnh sửa gây hiểu nhầm, hoặc quấy rối | Kèm bản gốc nếu có |
| Video dùng nội dung bạn tự quay | Quyền tác giả | Mục này thường cần bạn là người sở hữu bản gốc |
Nhiều trường hợp hợp với hơn một lý do. Báo theo lý do mạnh nhất trước, thường là mạo danh. Cách viết nội dung báo cáo để được xử lý nhanh có bài riêng ngay sau bài này trong danh mục.
Báo cho người quen, khách hàng và học trò
Trong lúc chờ nền tảng xử lý, nội dung giả vẫn đang chạy. Người dễ bị hại nhất là những người tin bạn: phụ huynh học sinh, khách quen của cửa hàng, người theo dõi kênh. Một thông báo ngắn trên kênh chính thức của bạn giúp họ không mua hàng, không chuyển tiền, không chia sẻ tiếp.
Thông báo nên ngắn, bình tĩnh, có ba ý. Thứ nhất, bạn không làm video hoặc tài khoản đó, kèm một ảnh chụp đã che bớt để mọi người nhận ra. Thứ hai, kênh chính thức của bạn là kênh nào. Thứ ba, nhờ mọi người báo cáo tài khoản giả và báo cho bạn nếu thấy bản khác. Ví dụ giả định: "Gần đây có video quảng cáo thuốc dùng hình và giọng của cô, được làm bằng AI. Cô không quảng cáo sản phẩm nào. Kênh của cô chỉ có trang này. Nhờ các phụ huynh báo cáo giúp và đừng mua hàng qua video đó."
Đừng đăng lại nguyên video giả để mọi người "xem cho biết". Làm vậy là giúp nó lan thêm. Đừng gắn thẻ hay kêu gọi tấn công tài khoản đăng; có thể bạn đang nhầm người, và việc đó dễ biến bạn thành bên có lỗi.
Tự tìm xem còn bản nào khác
Kẻ làm giả hiếm khi chỉ đăng một chỗ. Sau khi lưu bằng chứng và báo cáo, dành một buổi để tìm các bản khác:
- Dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh của các công cụ tìm kiếm lớn với ảnh chụp mặt từ video giả và với ảnh đại diện thật của bạn.
- Tìm tên của bạn kèm các từ như quảng cáo, khoá học, sản phẩm trong ô tìm kiếm của từng mạng xã hội, vì công cụ tìm kiếm chung không quét hết nội dung bên trong nền tảng.
- Hỏi những người đã báo cho bạn họ thấy ở đâu, trong nhóm nào.
- Đặt cảnh báo theo từ khoá là tên bạn trên công cụ tìm kiếm nếu có tính năng đó, để nhận thông báo khi tên xuất hiện ở trang mới.
- Ghi mọi bản tìm được vào cùng thư mục bằng chứng, theo cùng cách lưu ở trên.
Đặt giới hạn thời gian cho việc tìm. Dò tìm liên tục rất mệt và dễ làm bạn căng thẳng. Một buổi tìm kỹ, rồi mỗi tuần kiểm lại một lần trong vài tuần đầu là đủ cho phần lớn trường hợp.
Khi nào báo công an, khi nào hỏi luật sư
Báo cơ quan công an khi có dấu hiệu lừa đảo hoặc tống tiền. Video dùng hình bạn để kêu gọi chuyển tiền, bán hàng giả, hay có người nhắn đòi tiền để gỡ, là dấu hiệu tội phạm. Mang theo thư mục bằng chứng đã lưu. Cơ quan quản lý an toàn thông tin cũng có kênh tiếp nhận phản ánh lừa đảo trực tuyến.
Hỏi luật sư khi có thiệt hại cụ thể. Mất khách, mất việc, bị hiểu nhầm nghiêm trọng về danh dự, hay muốn yêu cầu bồi thường. Pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh và dữ liệu cá nhân; quy định hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng xếp dữ liệu sinh trắc học vào nhóm cần bảo vệ chặt hơn. Áp dụng vào vụ việc cụ thể ra sao cần người có chuyên môn; bạn có thể hỏi ban đầu ở AI Cố Vấn rồi gặp luật sư.
Báo nơi làm việc khi video giả liên quan tới công việc. Nếu video giả mạo bạn phát ngôn thay cho trường, công ty, phòng khám, hãy báo ngay cho cấp quản lý và bộ phận truyền thông để đơn vị ra thông báo chính thức.
Không trả tiền cho dịch vụ "gỡ bài". Các lời mời gỡ bài nhanh nhận tiền trước thường là lừa đảo lần hai. Việc gỡ chỉ do nền tảng hoặc cơ quan có thẩm quyền thực hiện.
Sau khi xử lý: giảm nguy cơ lặp lại
Không có cách nào xoá hoàn toàn nguy cơ, nhất là khi công việc của bạn cần xuất hiện trên mạng. Nhưng có thể giảm nguyên liệu cho kẻ làm giả. Những video bạn nói thẳng vào máy quay, rõ mặt, rõ giọng, nền yên tĩnh, dài vài phút là nguyên liệu tốt nhất cho công cụ nhân bản. Bạn không cần ngừng làm video, nhưng có thể cân nhắc giới hạn những video như vậy ở kênh chính thức, và không để công khai các đoạn ghi âm dài không cần thiết.
Thiết lập một quy ước nhận diện cho kênh, ví dụ video thật của bạn luôn có một dấu riêng, luôn đăng ở kênh chính thức trước, và ghi trong phần giới thiệu rằng bạn không bao giờ bán hàng qua tài khoản khác. Khi có giả mạo lần sau, người theo dõi tự đối chiếu được.
Nếu bạn có bản sao số chính thức để làm video nhanh, rà lại nơi lưu tệp mẫu, ai có quyền truy cập, và điều khoản của công cụ về dữ liệu của bạn. Phần này có bài chi tiết ở danh mục bản sao số của chính mình. Cuối cùng, nhớ chăm sóc bản thân: bị giả mạo gây căng thẳng thật, và việc chia sẻ với người tin cậy giúp bạn ra quyết định tỉnh táo hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nền tảng thường mất bao lâu để gỡ video giả mạo?
Không có thời hạn cố định, tuỳ nền tảng, loại vi phạm và số lượng báo cáo. Có trường hợp vài giờ, có trường hợp vài ngày hoặc bị từ chối lần đầu. Nếu bị từ chối, đọc kỹ lý do và gửi lại với bằng chứng rõ hơn hoặc chọn lý do báo cáo khác phù hợp hơn.
Có nên nhắn tin trực tiếp cho tài khoản đăng video giả không?
Thường không nên. Họ có thể chặn bạn, xoá bài để đăng lại chỗ khác, hoặc dùng cuộc trò chuyện để lừa thêm. Nếu muốn yêu cầu gỡ chính thức, để luật sư hoặc cơ quan chức năng làm, còn bạn tập trung lưu bằng chứng và báo cáo nền tảng.
Người lạ không quen mình xem video giả thì mình có chịu trách nhiệm gì không?
Bạn không phải người làm nên không chịu trách nhiệm về nội dung đó. Tuy vậy, thông báo công khai trên kênh chính thức giúp chứng minh bạn đã lên tiếng và giúp người xem không bị hại thêm.
Video giả dùng ảnh mình từ nhiều năm trước, có còn báo cáo được không?
Được. Thời điểm chụp ảnh gốc không quan trọng; điều quan trọng là bạn không đồng ý cho việc dựng video mới. Ảnh gốc cũ lại là bằng chứng tốt, vì cho thấy hình đã có từ trước khi video giả xuất hiện.
Nếu người bị dựng là người thân đã mất thì sao?
Gia đình nên lưu bằng chứng và báo cáo với nền tảng như bình thường, nêu rõ quan hệ với người đã mất. Nhiều nền tảng có quy trình riêng cho tài khoản và nội dung liên quan tới người đã mất. Trường hợp có tranh chấp, hỏi luật sư.
Có cách nào ngăn hoàn toàn việc bị dựng thành người ảo không?
Hiện chưa có cách ngăn tuyệt đối khi hình và giọng của bạn đã công khai. Điều bạn làm được là giảm nguyên liệu, giữ quy ước nhận diện cho kênh, lưu bản gốc và phản ứng nhanh khi phát hiện.