Thuỷ vân AI là một dấu hiệu được gắn vào ảnh, video hay âm thanh do AI tạo ra, để sau này người hoặc máy nhận biết được nguồn gốc của nó. Có hai loại chính: thuỷ vân nhìn thấy, như một biểu tượng hay dòng chữ ở góc hình; và thuỷ vân ẩn, được cài vào chính các điểm ảnh hay sóng âm, mắt và tai không nhận ra nhưng phần mềm chuyên dụng đọc được.
Với người làm video người dẫn ảo hay dùng bản sao số của chính mình, thuỷ vân là một lớp bảo vệ bổ sung cho nhãn. Với người xem, nó là một manh mối để kiểm, nhưng không phải phán quyết cuối cùng. Bài này giải thích nguyên lý từng loại, độ bền của chúng khi nội dung bị chỉnh sửa và chia sẻ lại, cách người thường có thể kiểm, và vì sao thiếu thuỷ vân không chứng minh được nội dung là thật.
Từ dấu in trên giấy đến dấu cài trong điểm ảnh
Chữ thuỷ vân vốn chỉ hình in chìm trong giấy, nhìn thấy khi soi lên ánh sáng, như trên giấy tờ có giá trị. Trong ảnh số, thuỷ vân từ lâu đã là dòng chữ mờ hay biểu tượng mà các hãng ảnh, nhiếp ảnh gia đặt lên hình để chống lấy cắp. Khi AI tạo ra ảnh, video và giọng nói giống thật, khái niệm này được dùng lại với mục đích mới: đánh dấu đâu là sản phẩm của máy.
Điểm khác là ở quy mô và cách đọc. Thuỷ vân cho nội dung AI cần được gắn tự động vào hàng triệu tệp, và lý tưởng là đọc được tự động bởi nền tảng mạng xã hội, công cụ kiểm chứng, phòng biên tập. Vì vậy các nhà phát triển mô hình lớn đã nghiên cứu những kiểu thuỷ vân ẩn, không làm xấu hình, không ảnh hưởng chất lượng giọng, nhưng vẫn tồn tại sau khi tệp bị nén, cắt hay đổi định dạng ở mức độ nhất định.
Hiện nay chưa có một chuẩn thuỷ vân ẩn chung cho mọi công cụ. Mỗi nhà phát triển dùng kỹ thuật riêng, và thường chỉ chính họ có công cụ đọc. Đây là giới hạn cốt lõi mà người dùng cần hiểu trước khi trông cậy vào thuỷ vân.
Hai loại thuỷ vân đặt cạnh nhau
Bảng so sánh dưới giúp bạn chọn khi tự làm nội dung, và hiểu đúng khi đọc kết quả kiểm của người khác.
| Tiêu chí | Thuỷ vân nhìn thấy | Thuỷ vân ẩn |
|---|---|---|
| Ai nhận ra | Mọi người xem | Phần mềm của bên đã gắn, hoặc công cụ hỗ trợ đọc loại thuỷ vân đó |
| Ai gắn | Người làm nội dung tự thêm, hoặc công cụ AI tự đặt | Thường do công cụ AI tự cài khi xuất tệp |
| Dễ gỡ không | Dễ: cắt khung, che, hoặc dùng chính công cụ AI xoá vật thể | Khó hơn, nhưng có thể yếu đi khi nén mạnh, chụp lại màn hình, đổi tốc độ âm thanh |
| Ảnh hưởng thẩm mỹ | Có, chiếm một phần khung hình | Gần như không thấy, không nghe |
| Giá trị chính | Thông báo minh bạch cho người xem ngay lập tức | Giúp nền tảng và công cụ kiểm chứng truy nguồn gốc khi nhãn đã bị bỏ |
| Điểm yếu | Người cố ý lừa gỡ được trong vài giây | Người xem thường không có công cụ đọc; mỗi hãng một kiểu |
Hai loại không thay thế nhau. Thuỷ vân nhìn thấy làm việc của một cái nhãn: báo cho người xem. Thuỷ vân ẩn làm việc của dấu vết pháp y: giúp truy lại khi cần. Người làm nội dung có trách nhiệm nên dùng cả nhãn rõ ràng lẫn để nguyên thuỷ vân ẩn mà công cụ đã cài, không tìm cách gỡ đi.
Thuỷ vân ẩn hoạt động theo nguyên lý nào
Không đi vào thuật toán cụ thể, nguyên lý chung là thế này. Một bức ảnh gồm rất nhiều điểm ảnh, mỗi điểm có giá trị màu. Thuỷ vân ẩn thay đổi rất nhẹ một phần các giá trị đó theo một khuôn mẫu chỉ người có khoá biết, nhẹ đến mức mắt người không phân biệt được bức ảnh trước và sau. Phần mềm đọc thuỷ vân biết khuôn mẫu cần tìm, nên nhận ra nó trong khi người xem thường không thấy gì khác lạ.
Với một số mô hình tạo ảnh, thuỷ vân được cài ngay trong quá trình tạo, không phải dán lên sau, nên gắn chặt với nội dung hơn. Với âm thanh, ý tưởng tương tự: thay đổi rất nhỏ ở những dải tần mà tai người ít nhạy, theo một khuôn mẫu nhận diện được. Với video, thuỷ vân có thể cài ở từng khung hình hoặc trong mối quan hệ giữa các khung hình.
Các thuỷ vân tốt được thiết kế để sống sót qua những thay đổi thông thường như nén khi đăng lên mạng, cắt bớt mép, chỉnh sáng. Nhưng không thuỷ vân nào bền tuyệt đối. Chỉnh sửa mạnh, ghép nhiều nguồn, chụp lại màn hình bằng máy khác, hay chủ ý tấn công bằng kỹ thuật chuyên biệt đều có thể làm thuỷ vân yếu đi hoặc mất. Đó là lý do các nhà nghiên cứu thường nói thuỷ vân là một tín hiệu, không phải bằng chứng duy nhất.
Không thấy thuỷ vân không có nghĩa là nội dung thật
Không phải công cụ nào cũng cài thuỷ vân. Nhiều mô hình mã nguồn mở hay công cụ nhỏ không cài gì cả. Người cố ý làm nội dung giả mạo thường chọn chính những công cụ này.
Thuỷ vân có thể đã bị làm mất. Tệp đi qua vài lần tải xuống, cắt ghép, đăng lại, chụp màn hình thì dấu ẩn có thể không còn đọc được nữa.
Bạn không có đúng công cụ đọc. Một công cụ kiểm báo "không phát hiện thuỷ vân" thường chỉ có nghĩa là không thấy loại thuỷ vân mà nó biết đọc. Ảnh có thể mang thuỷ vân của một hãng khác.
Có thuỷ vân không chứng minh toàn bộ là AI. Một video quay thật có thể chỉ được chỉnh phông nền bằng công cụ có cài thuỷ vân. Kết quả kiểm cần được đọc cùng với bối cảnh, không tách rời.
Thuỷ vân không nói gì về sự đồng ý. Dù xác định được video do AI tạo, thuỷ vân không cho biết người có gương mặt trong đó có đồng ý hay không. Câu hỏi về đạo đức và quyền vẫn phải được trả lời bằng cách khác.
Người dùng thường kiểm thuỷ vân thế nào
Bạn không cần là kỹ thuật viên để kiểm sơ bộ. Trình tự dưới đây áp dụng cho một ảnh hay một video ngắn nghi có người ảo:
- Nhìn kỹ các góc và mép khung hình xem có thuỷ vân nhìn thấy, dù mờ hay bị cắt dở. Một nửa biểu tượng còn sót ở mép là manh mối đáng chú ý.
- Xem bài đăng gốc có dấu hiệu nội dung AI do nền tảng gắn không. Dấu này đôi khi dựa trên thuỷ vân hoặc thông tin nguồn gốc mà nền tảng đã đọc được.
- Nếu có tệp gốc, dùng công cụ đọc thông tin nguồn gốc hoặc công cụ kiểm thuỷ vân mà một số nhà phát triển mở cho công chúng. Kiểm phiên bản hiện hành vì các công cụ này thay đổi nhanh.
- Ghi lại kết quả đúng như công cụ báo, kể cả kết quả "không xác định", không tự diễn giải thêm.
- Đối chiếu với những cách nhận biết khác: nguồn đăng đầu tiên, dấu hiệu hình ảnh và giọng nói, và hỏi trực tiếp người có liên quan qua kênh bạn đã biết từ trước.
Nếu nghi video đang dùng gương mặt của bạn hoặc người thân mà không được phép, phần xử lý và báo cáo với nền tảng có bài riêng trong danh mục này. Còn nếu video đó đang được dùng để lừa tiền, đó là việc của mảng an toàn thông tin, trang AI Bảo Mật có hướng dẫn chi tiết.
Người làm nội dung nên làm gì với thuỷ vân
Nếu bạn dùng công cụ tạo người dẫn ảo, bản sao số giọng hay hình của chính mình, cách làm đúng là để nguyên thuỷ vân ẩn mà công cụ đã cài và thêm nhãn nhìn thấy theo cách của mình. Đừng tìm các mẹo xoá thuỷ vân trên mạng, kể cả khi chỉ vì muốn khung hình đẹp hơn. Thuỷ vân ẩn không ảnh hưởng thẩm mỹ, còn việc gỡ nó làm mất một lớp chứng cứ có lợi cho chính bạn khi bản sao số bị người khác lấy dùng.
Với thuỷ vân nhìn thấy, bạn có quyền chọn kiểu dáng phù hợp với kênh, miễn là vẫn nhận ra được. Một số người làm nội dung thêm một dấu riêng của kênh vào mọi video có avatar, giữ cùng vị trí và kiểu dáng. Lâu dần người theo dõi nhận ra video thật của kênh, và video giả mạo không có đúng dấu đó sẽ lộ ra dễ hơn.
Cuối cùng, lưu bản gốc có thuỷ vân và thông tin nguồn gốc ở nơi an toàn. Khi cần chứng minh một video là của bạn, hay chứng minh một video giả không phải của bạn, bản gốc cùng các dấu này là thứ để đối chiếu.
Hiểu lầm hay gặp về thuỷ vân và thực tế
Thuỷ vân là chủ đề dễ bị hiểu sai theo cả hai chiều: quá tin hoặc coi là vô dụng. Bảng dưới gom những hiểu lầm hay nghe trong các nhóm làm nội dung và phụ huynh.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Video nào do AI tạo cũng có thuỷ vân | Chỉ một phần công cụ cài thuỷ vân, và không theo một chuẩn chung |
| Có thuỷ vân thì nền tảng sẽ tự gắn nhãn | Chỉ khi nền tảng có công cụ đọc đúng loại thuỷ vân đó và đã bật tính năng này |
| Thuỷ vân ẩn không thể gỡ | Khó hơn thuỷ vân nhìn thấy, nhưng có thể yếu đi hoặc mất khi chỉnh sửa mạnh hay bị tấn công có chủ đích |
| Thuỷ vân là để chống người khác lấy cắp video | Thuỷ vân AI chủ yếu để nhận biết nguồn gốc; chống lấy cắp là việc của quyền tác giả và điều khoản nền tảng |
| Công cụ kiểm báo không có thuỷ vân là nội dung thật | Chỉ nghĩa là không thấy loại thuỷ vân mà công cụ đó biết đọc |
| Thuỷ vân làm chậm hoặc nặng tệp | Thuỷ vân ẩn gần như không đổi dung lượng; thuỷ vân nhìn thấy là một lớp hình nhỏ |
Đọc đúng thuỷ vân là đặt nó vào vị trí một trong nhiều tín hiệu: có ích khi có, không kết luận được gì khi vắng. Người làm nội dung dựa vào nó để tăng minh bạch, người xem dùng nó như một manh mối, còn quyết định cuối cùng vẫn cần đối chiếu nguồn và bối cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ vân AI và nhãn do AI tạo khác nhau thế nào?
Nhãn là câu chữ người làm nội dung hoặc nền tảng đặt cho người xem đọc. Thuỷ vân là dấu hiệu cài vào chính tệp, có thể thấy hoặc ẩn. Nhãn dễ đọc nhưng dễ bị bỏ khi đăng lại; thuỷ vân ẩn khó thấy nhưng có thể đi theo tệp lâu hơn.
Có công cụ nào đọc được mọi loại thuỷ vân AI không?
Hiện chưa có. Mỗi nhà phát triển thường dùng kỹ thuật riêng, và công cụ đọc chỉ nhận ra loại của họ. Một số nỗ lực chuẩn hoá đang diễn ra, nên nên kiểm lại tình hình hiện hành thay vì tin vào một công cụ duy nhất.
Thuỷ vân có làm ảnh hay video kém chất lượng không?
Thuỷ vân ẩn được thiết kế để mắt và tai gần như không phân biệt được. Thuỷ vân nhìn thấy chiếm một phần khung hình, nên chọn vị trí và độ mờ hợp lý để không che nội dung chính mà vẫn đọc được.
Xoá thuỷ vân khỏi video do mình tạo có vi phạm gì không?
Tuỳ điều khoản của công cụ và quy định hiện hành, việc gỡ dấu hiệu nhận diện nội dung AI có thể vi phạm điều khoản dịch vụ. Quan trọng hơn, gỡ thuỷ vân làm mất một lớp bảo vệ chính bạn. Lời khuyên là không gỡ.
Giọng nói nhân bản có thuỷ vân không?
Một số công cụ tạo giọng có cài thuỷ vân âm thanh, một số không. Nếu bạn nhân bản giọng của chính mình, nên chọn công cụ có cài dấu nhận diện và có cách cho bạn kiểm, để sau này phân biệt được bản do bạn tạo với bản người khác làm giả.
Ảnh chụp màn hình video có còn thuỷ vân không?
Thuỷ vân nhìn thấy thì còn nếu nằm trong vùng chụp. Thuỷ vân ẩn có thể yếu đi hoặc mất tuỳ kỹ thuật và chất lượng ảnh chụp. Vì vậy ảnh chụp màn hình thường là bằng chứng yếu hơn tệp gốc khi cần kiểm nguồn gốc.