Thông tin nguồn gốc nội dung là một bản "lý lịch" được đóng gói kèm tệp ảnh, video hay âm thanh, ghi lại tệp được tạo bằng công cụ gì, có dùng AI không, đã qua những bước chỉnh sửa nào, và được ký số để phát hiện nếu ai sửa lén. Chuẩn phổ biến nhất hiện nay là C2PA, do một liên minh các công ty công nghệ, máy ảnh và tổ chức truyền thông xây dựng từ năm 2021; người dùng thường thấy nó dưới tên gọi thông tin xác thực nội dung.
Khác với thuỷ vân cài vào điểm ảnh, thông tin nguồn gốc là một khối dữ liệu riêng đi cùng tệp. Nó cho biết nhiều hơn, nhưng cũng dễ mất hơn. Bài này giải thích nó chứa gì, đọc ra sao, người làm video người dẫn ảo nên giữ nó thế nào, và tại sao một tệp không có thông tin nguồn gốc vẫn chưa nói lên điều gì.
Vấn đề mà thông tin nguồn gốc muốn giải quyết
Khi một bức ảnh hay đoạn video lan trên mạng, câu hỏi khó nhất thường là: nó đến từ đâu? Siêu dữ liệu truyền thống như thông tin máy chụp, ngày giờ, toạ độ đã có từ lâu, nhưng ai cũng sửa được bằng vài thao tác, và không có cách nào biết nó bị sửa hay chưa. Khi AI tạo được ảnh giống thật, nhu cầu có một hồ sơ đáng tin hơn trở nên cấp thiết.
Ý tưởng của thông tin nguồn gốc theo chuẩn C2PA là ghi lại các sự kiện quan trọng trong đời của tệp và ký số từng bước. Máy ảnh hỗ trợ chuẩn có thể ký ngay lúc chụp. Phần mềm chỉnh sửa hỗ trợ chuẩn ghi thêm bước chỉnh sửa và ký tiếp. Công cụ AI hỗ trợ chuẩn ghi rõ nội dung do AI tạo. Nếu ai đó sửa tệp bằng công cụ không ghi lại, chữ ký sẽ không còn khớp, và phần mềm đọc sẽ báo.
Điều này không chặn được việc làm giả, nhưng thay đổi cách đặt câu hỏi. Thay vì cố chứng minh một tệp là giả, người xem có thể hỏi tệp này có hồ sơ đáng tin chứng minh nó thật không. Với nội dung quan trọng như ảnh báo chí hay video phát ngôn chính thức, câu hỏi thứ hai ngày càng có ý nghĩa.
Một bản thông tin nguồn gốc thường ghi những gì
Nội dung cụ thể tuỳ công cụ tạo ra, nhưng các mục hay gặp gồm:
- Người hoặc tổ chức ký: tên đơn vị phát hành hay tài khoản người làm, nếu họ chọn công khai.
- Công cụ tạo: máy ảnh, phần mềm hay công cụ AI đã tạo ra tệp ban đầu.
- Loại nguồn: chụp thật, tạo hoàn toàn bằng AI, hay kết hợp; với nội dung AI thường có ghi rõ.
- Các bước chỉnh sửa: cắt, chỉnh màu, ghép, thay vật thể, kèm công cụ đã dùng ở từng bước.
- Thành phần ghép: nếu tệp được ghép từ nhiều nguồn, có thể có danh sách các tệp thành phần và lý lịch riêng của chúng.
- Thời điểm ký: ngày giờ từng lần ký số.
- Trạng thái chữ ký: còn hợp lệ hay đã bị phá do tệp bị sửa ngoài chuỗi.
Người làm nội dung có thể chọn không ghi tên cá nhân để bảo vệ quyền riêng tư, nhưng vẫn giữ các mục về công cụ và loại nguồn. Với video người dẫn ảo, mục loại nguồn là phần người xem cần nhất.
Đọc thông tin nguồn gốc của một tệp
Cách đọc thay đổi theo công cụ và nền tảng, nên dưới đây là trình tự chung. Khi làm thật, kiểm hướng dẫn hiện hành của công cụ bạn dùng.
- Tìm biểu tượng thông tin nguồn gốc trên ảnh hoặc video nếu nền tảng hiển thị nó; một số trang tin và mạng xã hội cho bấm vào để xem tóm tắt.
- Nếu có tệp gốc, mở bằng công cụ đọc thông tin nguồn gốc hỗ trợ chuẩn C2PA. Có công cụ web công khai, có tính năng tích hợp trong phần mềm chỉnh sửa ảnh.
- Đọc mục trạng thái chữ ký trước: hợp lệ, không hợp lệ, hay không có thông tin.
- Đọc mục loại nguồn và công cụ tạo để biết có AI tham gia không, ở bước nào.
- Xem chuỗi chỉnh sửa: có bước nào thay đổi gương mặt, giọng nói, hay thay vật thể không.
- Ghi lại đúng kết quả, kèm thời điểm kiểm, nếu bạn cần dùng nó cho báo cáo hoặc khiếu nại.
Kết quả "không có thông tin nguồn gốc" xuất hiện rất thường xuyên, vì phần lớn nền tảng hiện nay vẫn xoá siêu dữ liệu khi tệp được đăng lên rồi tải xuống. Đừng coi đó là dấu hiệu giả mạo; nó chỉ nghĩa là bạn chưa có thêm thông tin.
Vì sao thông tin nguồn gốc hay bị mất giữa đường
Khối thông tin nguồn gốc nằm cạnh dữ liệu hình ảnh trong tệp, giống một phong bì kẹp cùng lá thư. Khi tệp đi qua một nền tảng không hỗ trợ chuẩn, phong bì có thể bị bỏ đi để giảm dung lượng hoặc vì lý do quyền riêng tư. Khi ai đó chụp màn hình, quay lại màn hình hay xuất lại bằng phần mềm không hỗ trợ, tệp mới sinh ra không có phong bì nào cả.
Đây là điểm khác lớn với thuỷ vân ẩn. Thuỷ vân nằm ngay trong điểm ảnh nên có khả năng sống sót qua chụp màn hình ở mức nào đó; thông tin nguồn gốc thì không. Ngược lại, thông tin nguồn gốc nói được nhiều hơn hẳn: ai, công cụ nào, chỉnh gì, lúc nào. Vì vậy các tổ chức đi đầu thường kết hợp cả hai, cộng với nhãn nhìn thấy.
Với người xem, hệ quả là: thông tin nguồn gốc có giá trị cao nhất khi bạn lấy được tệp gần gốc nhất, ví dụ từ trang chính thức của đơn vị phát hành, chứ không phải từ bản đã bị chia sẻ qua năm sáu nhóm nhắn tin. Khi cần kiểm một video quan trọng, việc đầu tiên là tìm về nơi đăng đầu tiên.
Người làm video người dẫn ảo nên giữ thông tin nguồn gốc thế nào
Chọn công cụ có ghi thông tin nguồn gốc. Khi so sánh công cụ tạo người dẫn ảo hay nhân bản giọng, xem nó có ghi thông tin nguồn gốc theo chuẩn mở không. Đây là một tiêu chí đáng tính bên cạnh chất lượng hình và giọng.
Dùng phần mềm dựng giữ được chuỗi. Nếu phần mềm dựng của bạn hỗ trợ chuẩn, nó sẽ ghi tiếp các bước chỉnh sửa. Nếu không, bản xuất cuối có thể mất toàn bộ thông tin từ công cụ AI. Kiểm bằng cách đọc thử thông tin nguồn gốc của bản xuất.
Lưu bản gốc có chữ ký. Giữ bản xuất đầu tiên từ công cụ AI và bản cuối có chữ ký trong kho lưu trữ của đơn vị. Bản đăng lên mạng có thể mất thông tin, nhưng bản lưu thì không.
Không thay thông tin nguồn gốc bằng nhãn. Thông tin nguồn gốc đa số người xem không mở ra đọc. Nhãn trên hình và nhãn bằng lời vẫn phải có. Hai thứ phục vụ hai nhóm người khác nhau.
Che thông tin cá nhân khi cần. Nếu không muốn tên cá nhân của nhân viên dựng video xuất hiện, ký bằng tên đơn vị. Trước khi phát hành, đọc lại thông tin nguồn gốc của bản cuối xem có lộ tên, đường dẫn thư mục hay dữ liệu nội bộ nào không.
Thông tin nguồn gốc trong bối cảnh quy định
Nhiều nơi trên thế giới đang hướng tới yêu cầu nội dung do AI tạo phải được đánh dấu theo cách máy đọc được. Ví dụ, đạo luật về AI của Liên minh châu Âu có nghĩa vụ minh bạch đối với nội dung tạo bằng AI và nội dung giả người thật. Ở Việt Nam, quy định hiện hành về công nghệ số và AI cũng đã bắt đầu đề cập tới việc nhận diện sản phẩm do AI tạo ra. Chi tiết, phạm vi áp dụng và thời điểm hiệu lực thay đổi theo từng văn bản, nên đơn vị phát hành nội dung thường xuyên cần kiểm văn bản mới nhất hoặc hỏi người có chuyên môn.
Thông tin nguồn gốc theo chuẩn mở là một cách đáp ứng hướng đi đó mà không phải tự phát minh. Nó cũng giúp đơn vị trả lời nhanh khi có người nghi ngờ một video là giả mạo phát ngôn của đơn vị: bản chính thức có chữ ký, bản lan truyền thì không, hoặc có chuỗi chỉnh sửa lạ.
Dù vậy, đừng coi đây là thủ tục cho xong. Một hệ thống nhãn và lý lịch chỉ có ý nghĩa khi đi cùng thói quen minh bạch: gắn nhãn rõ, có đồng ý của người làm mẫu, và trả lời thẳng khi người xem hỏi.
Siêu dữ liệu thường, thuỷ vân ẩn và thông tin nguồn gốc khác nhau ra sao
Ba khái niệm này hay bị gọi chung là "dấu vết của tệp", nhưng mỗi thứ làm một việc khác. Hiểu khác biệt giúp bạn biết khi nào nên tìm cái nào.
| Tiêu chí | Siêu dữ liệu thường | Thuỷ vân ẩn | Thông tin nguồn gốc |
|---|---|---|---|
| Nằm ở đâu | Phần đầu tệp, cạnh dữ liệu hình | Trong chính điểm ảnh hoặc sóng âm | Khối dữ liệu riêng gắn kèm tệp |
| Nói được gì | Máy chụp, ngày giờ, có khi toạ độ | Chủ yếu là có hay không dấu của một công cụ | Ai ký, công cụ nào, có AI không, chuỗi chỉnh sửa |
| Có chống sửa lén không | Không, ai cũng sửa được | Khó làm giả dấu, nhưng có thể làm yếu | Có, chữ ký số báo khi bị sửa ngoài chuỗi |
| Sống sót khi chụp màn hình | Không | Có thể, tuỳ mức | Không |
| Ai đọc được | Hầu hết phần mềm xem ảnh | Thường chỉ công cụ của bên đã cài | Công cụ hỗ trợ chuẩn mở, ai cũng dùng được |
Thông tin nguồn gốc mạnh nhất ở chỗ chuẩn mở: bất kỳ ai có công cụ hỗ trợ đều đọc và kiểm chữ ký được, không phụ thuộc vào một hãng. Thuỷ vân ẩn mạnh ở độ bền khi tệp bị biến đổi. Siêu dữ liệu thường hữu ích để tham khảo nhưng không đủ để làm bằng chứng nếu không có thêm gì khác.
Câu hỏi thường gặp
C2PA có phải là phần mềm phát hiện ảnh AI không?
Không. C2PA là một chuẩn kỹ thuật để ghi và ký thông tin nguồn gốc của tệp. Nó không đoán ảnh là thật hay giả; nó chỉ cho biết những gì đã được ghi lại và chữ ký còn hợp lệ hay không.
Ảnh chụp bằng điện thoại thông thường có thông tin nguồn gốc không?
Phần lớn ảnh chỉ có siêu dữ liệu truyền thống, không có chữ ký số theo chuẩn. Một số máy ảnh và điện thoại mới đã hỗ trợ ký lúc chụp, nhưng chưa phổ biến; kiểm thông số thiết bị của bạn ở phiên bản hiện hành.
Thông tin nguồn gốc có làm lộ vị trí hay danh tính của người làm không?
Có thể, nếu cài đặt ghi cả tên và toạ độ. Trước khi phát hành, đọc lại thông tin trong bản cuối và tắt hoặc thay các mục không muốn công khai, ví dụ ký bằng tên đơn vị thay vì tên cá nhân.
Tệp có chữ ký hợp lệ thì chắc chắn là thật?
Không hẳn. Chữ ký hợp lệ chỉ chứng minh thông tin đi kèm chưa bị sửa từ lúc ký. Nếu chính người ký ghi sai, hoặc nội dung đã giả ngay từ khi đưa vào, chữ ký không phát hiện được. Cần xem người ký là ai và có đáng tin không.
Nền tảng mạng xã hội có giữ thông tin nguồn gốc khi đăng không?
Tuỳ nền tảng. Một số đọc thông tin nguồn gốc để tự gắn dấu hiệu nội dung AI rồi xoá khỏi tệp, một số giữ lại, một số không hỗ trợ. Chính sách thay đổi theo thời gian nên cần kiểm lại khi cần.
Đơn vị nhỏ có cần quan tâm đến thông tin nguồn gốc không?
Nếu đơn vị thường xuyên dùng người dẫn ảo hoặc hình ảnh nhân viên trong video, nên. Chi phí chủ yếu là chọn công cụ hỗ trợ chuẩn và giữ bản gốc. Đổi lại, khi có video giả mạo đơn vị, bạn có cách chứng minh nhanh đâu là bản chính thức.