Không nên tải lên ứng dụng tạo avatar bảy loại ảnh: ảnh có người khác trong khung, ảnh trẻ em, ảnh có giấy tờ hay thẻ, ảnh lộ nhà cửa và vị trí, ảnh mặc đồ hở hoặc riêng tư, ảnh selfie chụp kiểu dùng để xác thực tài khoản, và ảnh chụp màn hình. Avatar chỉ dùng một phần nhỏ của ảnh, nhưng ứng dụng nhận cả tấm, và tấm ảnh đó có thể nằm trên máy chủ của họ lâu hơn rất nhiều so với thời gian bạn dùng avatar.
Bài này không nhằm làm bạn sợ các ứng dụng avatar. Phần lớn rủi ro tránh được bằng mười phút chuẩn bị: chọn đúng ảnh, bỏ thông tin ẩn, cấp quyền vừa đủ. Phần cuối là các bước nên làm nếu bạn nhận ra mình đã lỡ tải lên những ảnh không nên.
Vì sao ảnh gửi đi đáng lo hơn avatar nhận về
Khi dùng ứng dụng tạo avatar, người ta chú ý vào kết quả: ảnh đẹp không, giống không. Ít ai nghĩ tới chiều ngược lại: ảnh mình gửi đi được xử lý ở đâu, giữ bao lâu, ai xem được. Với nhiều dịch vụ, việc tạo hình diễn ra trên máy chủ chứ không trên điện thoại, nghĩa là ảnh gốc phải rời khỏi máy bạn. Điều khoản của từng dịch vụ quyết định chuyện tiếp theo: xoá ngay sau khi xử lý, giữ một thời gian, hay giữ đến khi bạn tự xoá.
Ảnh gốc chứa nhiều thứ hơn khuôn mặt. Nền phía sau có thể là phòng ngủ, cửa nhà, bàn làm việc có giấy tờ. Trong tệp ảnh có thể có toạ độ nơi chụp và thời điểm chụp. Ảnh chụp chung có mặt người khác chưa từng đồng ý đưa mặt họ cho dịch vụ nào. Avatar nhận về chỉ là một vòng tròn nhỏ, nhưng thứ bạn trao đi là toàn bộ những thông tin đó.
Đặc biệt với các dịch vụ học khuôn mặt từ bộ ảnh, thứ được giữ lại có thể không chỉ là ảnh mà còn là mô hình đã học được khuôn mặt bạn. Dữ liệu mô tả đặc điểm khuôn mặt thuộc loại thông tin nhạy cảm, được pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân quan tâm đặc biệt. Chi tiết quyền của bạn với loại dữ liệu này được bàn ở danh mục quyền hình ảnh và dữ liệu sinh trắc của trang.
Bảy loại ảnh không nên tải lên
Ảnh có người khác trong khung. Kể cả bạn định cắt họ đi trong ứng dụng, ảnh gốc vẫn được gửi nguyên. Người đó chưa đồng ý đưa mặt mình cho dịch vụ. Cắt ảnh trước bằng công cụ trên máy rồi mới tải lên.
Ảnh trẻ em, kể cả con mình. Trẻ chưa thể tự quyết định về dữ liệu khuôn mặt của mình, và dữ liệu đó có thể tồn tại lâu hơn cả tuổi thơ của các em. Nếu muốn có avatar cho con, ưu tiên tạo từ mô tả bằng chữ.
Ảnh có giấy tờ, thẻ, biển số. Ảnh cầm căn cước, thẻ nhân viên đeo trước ngực, xe máy có biển số phía sau. Những chi tiết này đủ để người khác ghép thông tin về bạn.
Ảnh lộ nhà cửa và vị trí. Ảnh chụp trước cổng nhà có số nhà, ban công nhìn ra một toà nhà dễ nhận, cửa sổ phòng ngủ. Chọn ảnh nền trơn hoặc nền ngoài trời không đặc trưng.
Ảnh mặc đồ hở hoặc ảnh riêng tư. Ảnh đồ bơi, ảnh trong phòng ngủ, ảnh mặc đồ ở nhà. Dù ứng dụng chỉ cần mặt, đừng đưa những ảnh mà bạn không muốn bất kỳ người lạ nào thấy.
Ảnh selfie chụp kiểu xác thực tài khoản. Ảnh chính diện, nền trơn, ánh sáng đều, cầm sát mặt rất giống ảnh mà ứng dụng ngân hàng hay ví điện tử yêu cầu khi xác minh danh tính. Ảnh cho avatar nên có góc nghiêng nhẹ, biểu cảm tự nhiên, không phải bản sao của ảnh xác thực.
Ảnh chụp màn hình. Ảnh chụp màn hình cuộc gọi video, màn hình tin nhắn có ảnh đại diện của bạn: luôn kèm theo tên, nội dung trò chuyện, giờ giấc, có khi cả ảnh của người đang gọi với bạn.
Thông tin ẩn trong tệp ảnh
Mỗi tệp ảnh chụp bằng điện thoại thường mang theo một phần thông tin không hiện ra khi bạn xem ảnh, gọi là siêu dữ liệu. Phần này có thể gồm thời điểm chụp, loại điện thoại, các thông số máy ảnh và, nếu bạn bật định vị cho camera, toạ độ nơi chụp. Một ảnh chụp ở nhà với toạ độ đi kèm là một địa chỉ nhà.
Có ba cách xử lý đơn giản. Cách thứ nhất là tắt quyền vị trí của ứng dụng camera trong phần cài đặt quyền riêng tư của điện thoại, để từ nay ảnh chụp không mang toạ độ. Cách thứ hai là dùng tuỳ chọn bỏ thông tin vị trí khi chia sẻ ảnh; nhiều điện thoại có tuỳ chọn này ngay trong màn hình chia sẻ. Cách thứ ba, thô nhưng hiệu quả, là chụp màn hình lại tấm ảnh rồi dùng bản chụp đó, vì ảnh chụp màn hình không mang toạ độ của ảnh gốc; nhớ cắt bỏ thanh trạng thái phía trên.
Một số dịch vụ tự bỏ siêu dữ liệu khi nhận ảnh, một số thì không, và bạn không có cách nào chắc chắn từ bên ngoài. Vì vậy cách an toàn là tự bỏ trước khi gửi, coi như dịch vụ nào cũng đọc được toàn bộ những gì có trong tệp.
Ba câu cần tìm trong điều khoản trước khi tải ảnh
Không ai đọc hết điều khoản dịch vụ, và cũng không cần. Dùng chức năng tìm kiếm trên trang chính sách quyền riêng tư với các từ như "lưu trữ", "xoá", "huấn luyện", "bên thứ ba", rồi tìm câu trả lời cho ba câu hỏi sau:
- Ảnh và dữ liệu khuôn mặt được giữ bao lâu sau khi tạo xong avatar, và có tự xoá không. Câu trả lời tốt là có thời hạn cụ thể hoặc xoá ngay sau khi xử lý.
- Ảnh của bạn có được dùng để huấn luyện hay cải thiện hệ thống không, và có tuỳ chọn từ chối không. Nếu có tuỳ chọn, tắt nó trước khi tải ảnh.
- Dịch vụ có được chia sẻ ảnh hoặc chuyển quyền sử dụng ảnh cho bên khác không, kể cả đối tác quảng cáo hay công ty mua lại dịch vụ sau này.
- Thêm một câu nếu dịch vụ không có phiên bản tiếng Việt: điều khoản áp dụng theo luật nơi nào, và bạn gửi yêu cầu xoá dữ liệu bằng cách nào.
Nếu không tìm thấy câu trả lời rõ ràng cho ba câu đầu, hoặc điều khoản viết rằng bạn trao cho dịch vụ quyền sử dụng hình ảnh rộng rãi, vĩnh viễn và không thể huỷ, đó là tín hiệu nên chọn công cụ khác hoặc chuyển sang tạo avatar từ mô tả bằng chữ. Điều khoản có thể đổi theo thời gian, nên nếu dùng lâu dài, thỉnh thoảng xem lại phần này.
Bảng thay thế: ảnh nên dùng thay cho ảnh rủi ro
Phần lớn ảnh rủi ro có một phương án thay thế dễ làm. Bảng dưới gợi ý cách đổi:
| Ảnh định dùng | Rủi ro chính | Thay bằng |
|---|---|---|
| Ảnh chụp chung đẹp nhất của mình | Lộ mặt người khác chưa đồng ý | Cắt riêng phần mặt mình trên máy, hoặc chụp ảnh mới |
| Ảnh cả nhà để làm avatar gia đình | Gửi mặt trẻ em và người thân lên máy chủ | Tạo hình gia đình từ mô tả bằng chữ, không dùng ảnh |
| Ảnh chụp ở bàn làm việc công ty | Lộ giấy tờ, màn hình, thẻ nhân viên | Chụp lại trước bức tường trơn |
| Ảnh chụp trước nhà | Lộ số nhà, hướng nhà, toạ độ | Ảnh ngoài trời ở nơi không đặc trưng, đã bỏ vị trí |
| Ảnh selfie chính diện sát mặt | Giống ảnh xác thực danh tính | Ảnh nghiêng nhẹ, cách xa hơn, biểu cảm tự nhiên |
| Ảnh cũ trong máy, không nhớ chụp ở đâu | Có thể mang toạ độ, ảnh không còn giống bạn | Chụp ảnh mới, kiểm thông tin ẩn trước khi gửi |
Nguyên tắc chung: nếu phải nghĩ lâu xem ảnh có an toàn không, hãy chụp một ảnh mới chỉ dành cho việc làm avatar. Ảnh mới, nền trơn, chỉ có mặt bạn là loại ảnh dễ kiểm soát nhất.
Cấp quyền thư viện ảnh vừa đủ
Nhiều ứng dụng xin quyền truy cập toàn bộ thư viện ảnh ngay khi mở. Thư viện của bạn có ảnh giấy tờ, ảnh con, ảnh chụp màn hình tin nhắn ngân hàng. Làm như sau để chỉ đưa đúng ảnh cần:
- Trước khi cài ứng dụng, chọn sẵn hai ba ảnh cần dùng, đã cắt và bỏ thông tin vị trí, để vào một album riêng.
- Khi ứng dụng xin quyền, chọn chế độ chỉ cho phép những ảnh được chọn nếu điện thoại có, rồi chọn đúng các ảnh trong album đó.
- Nếu điện thoại chỉ có lựa chọn cho hoặc không cho toàn bộ, cân nhắc dùng phiên bản trên trình duyệt của dịch vụ để tải từng ảnh lên thay vì cấp quyền cả thư viện.
- Từ chối các quyền không liên quan: danh bạ, vị trí, micrô nếu chỉ tạo ảnh tĩnh.
- Sau khi xong, vào phần cài đặt quyền của điện thoại, thu hồi quyền truy cập ảnh của ứng dụng.
- Nếu không định dùng tiếp, xoá tài khoản trong ứng dụng trước, rồi mới gỡ ứng dụng khỏi máy.
Thứ tự ở bước cuối quan trọng: gỡ ứng dụng không xoá dữ liệu trên máy chủ, còn xoá tài khoản thì có. Nhiều người gỡ ứng dụng rồi mới nhớ ra không còn cách nào vào lại để xoá.
Lỡ tải lên rồi thì làm gì
Nếu bạn nhận ra đã tải lên ảnh có người khác, ảnh có giấy tờ, ảnh trẻ em hay ảnh riêng tư, đừng hoảng. Làm lần lượt:
- Mở lại ứng dụng, tìm mục lịch sử, ảnh đã tải lên hoặc dữ liệu của bạn, xoá các ảnh đó và các kết quả tạo từ chúng.
- Tìm trong phần cài đặt hoặc chính sách quyền riêng tư cách yêu cầu xoá dữ liệu; nhiều dịch vụ có mẫu yêu cầu hoặc địa chỉ thư dành riêng cho việc này.
- Gửi yêu cầu xoá bằng văn bản, nêu rõ tài khoản, thời điểm tải, loại ảnh, và giữ lại bản đã gửi cùng thư trả lời.
- Nếu trong ảnh có người khác, báo cho họ biết chuyện đã xảy ra và việc bạn đã làm để xoá; đó là cách cư xử đúng với người bị ảnh hưởng.
- Nếu ảnh có giấy tờ tuỳ thân, theo dõi các dấu hiệu bị dùng sai như tin nhắn lạ về khoản vay, tài khoản mới mở mang tên bạn; trang AI Bảo Mật có hướng dẫn xử lý khi lộ thông tin giấy tờ.
- Ghi lại bài học: lần sau chuẩn bị album riêng và cấp quyền từng ảnh.
Phần lớn trường hợp lỡ tay không dẫn tới hậu quả gì. Nhưng việc bạn chủ động xoá và yêu cầu xoá vẫn đáng làm, vì không ai biết trước dịch vụ đó sẽ thay đổi chính sách, bị mua lại hay bị lộ dữ liệu trong tương lai.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng tạo avatar có giữ ảnh của mình không?
Tuỳ dịch vụ. Có nơi xoá ngay sau khi xử lý, có nơi giữ một thời gian, có nơi giữ đến khi bạn tự xoá, và có nơi giữ cả mô hình khuôn mặt đã học. Cách duy nhất để biết là đọc phần điều khoản về lưu trữ và xoá dữ liệu.
Ảnh chụp chung có cắt trong ứng dụng thì có sao không?
Có. Ảnh gốc được gửi nguyên lên máy chủ trước khi cắt, nên mặt người khác vẫn rời khỏi máy bạn. Hãy cắt ảnh bằng công cụ chỉnh ảnh trên điện thoại trước rồi mới tải bản đã cắt lên.
Làm sao xoá thông tin vị trí trong ảnh trước khi gửi?
Tắt quyền vị trí của camera để ảnh mới không mang toạ độ, dùng tuỳ chọn bỏ vị trí khi chia sẻ nếu điện thoại có, hoặc chụp màn hình lại ảnh rồi dùng bản chụp, nhớ cắt thanh trạng thái phía trên.
Có nên tạo avatar cho con bằng ứng dụng không?
Nên hạn chế tải ảnh mặt trẻ lên dịch vụ, vì trẻ chưa thể tự quyết định về dữ liệu khuôn mặt của mình. Nếu muốn có avatar cho con, ưu tiên tạo từ mô tả bằng chữ và để con cùng tham gia quyết định.
Gỡ ứng dụng tạo avatar có xoá được ảnh đã gửi không?
Thường là không. Gỡ ứng dụng chỉ xoá phần mềm trên điện thoại. Muốn xoá ảnh trên máy chủ, cần xoá trong lịch sử của ứng dụng, xoá tài khoản hoặc gửi yêu cầu xoá dữ liệu trước khi gỡ.
Vì sao không nên dùng ảnh selfie chính diện để làm avatar?
Ảnh chính diện sát mặt, nền trơn rất giống ảnh mà ứng dụng tài chính yêu cầu khi xác minh danh tính. Các hệ thống xác minh thường có thêm bước kiểm tra người thật, nhưng không cần tạo thêm bản sao của loại ảnh vốn dùng để đối chiếu danh tính; ảnh nghiêng nhẹ, biểu cảm tự nhiên là đủ cho avatar.