Avatar nên giống thật vừa đủ cho việc người xem cần làm với nó: kênh cần nhận ra bạn khi gặp thì chọn mức gần ảnh thật, kênh chỉ cần phân biệt bạn với người khác thì một hình vẽ có vài nét riêng là đủ, còn kênh bạn muốn kín đáo thì một biểu tượng không có khuôn mặt là tốt nhất. Mức giống thật cao hơn không phải là avatar tốt hơn. Nó kéo theo nhiều dữ liệu khuôn mặt hơn phải gửi đi, nhiều trách nhiệm minh bạch hơn và nhiều nguy cơ bị lấy dùng hơn.
Nhiều người bỏ qua quyết định này, chọn ngay mức siêu thực vì công cụ làm được và kết quả trông ấn tượng. Bài này đưa ra một thang năm mức để bạn gọi tên được lựa chọn của mình, kèm cách chọn theo kênh và cách tự kiểm một avatar có sẵn đang nằm ở mức nào.
Thang năm mức giống thật
Thang dưới đây không phải tiêu chuẩn chính thức nào, chỉ là cách chia để dễ quyết định. Ranh giới giữa các mức có chỗ lưng chừng, nhưng phần lớn avatar rơi rõ vào một mức.
| Mức | Trông thế nào | Người quen có nhận ra | Cần ảnh mặt để tạo |
|---|---|---|---|
| 1. Biểu tượng | Hình khối, con vật, đồ vật, chữ cái đầu tên; không có khuôn mặt người | Không, trừ khi đã quen biểu tượng | Không |
| 2. Bóng dáng gợi ý | Hình người tối giản, nét mặt rất ít, chỉ có kiểu tóc hoặc kính | Có thể, nhờ kiểu tóc và phụ kiện | Không, mô tả bằng chữ là đủ |
| 3. Hoạt hình có nét riêng | Hình vẽ rõ là tranh, giữ vài nét nhận diện thật | Có, sau một hai giây | Không bắt buộc |
| 4. Bán thực | Như tranh chân dung vẽ tay kỹ, nhìn biết là tranh nhưng sát mặt thật | Có, gần như ngay | Thường cần một vài ảnh |
| 5. Siêu thực | Trông như ảnh chụp, người xem khó phân biệt | Có nếu tạo tốt; nhầm người nếu tạo kém | Cần bộ ảnh, có khi dịch vụ học khuôn mặt |
Cột cuối là cột hay bị quên nhất. Từ mức 4 trở lên, bạn gần như phải đưa ảnh khuôn mặt cho một dịch vụ bên ngoài, và ở mức 5 nhiều dịch vụ giữ hẳn một "mô hình" khuôn mặt của bạn. Đó là cái giá của độ giống.
Vùng khó chịu giữa hình vẽ và ảnh thật
Năm 1970, nhà nghiên cứu robot người Nhật Masahiro Mori đặt tên cho một hiện tượng mà về sau được gọi là "thung lũng kỳ lạ": khi một hình người càng giống thật, cảm tình của người xem tăng dần, nhưng đến gần mức giống hệt mà vẫn còn chút sai lệch thì cảm giác đột ngột chuyển sang khó chịu, rồi chỉ trở lại dễ chịu khi hình đó giống thật hoàn toàn. Ý tưởng này ban đầu nói về robot, về sau được dùng nhiều khi bàn về nhân vật hoạt hình dựng hình và hình người do máy tạo ra. Mức độ và nguyên nhân của hiện tượng vẫn còn được giới nghiên cứu tranh luận.
Với avatar, bài học thực tế là: mức 4 và mức 5 làm kém dễ rơi vào vùng này. Ánh mắt hơi đờ, da quá mịn, răng quá đều, hai bên mặt đối xứng hoàn hảo đều là những chi tiết người xem không gọi tên được nhưng cảm thấy "có gì đó sai sai". Một avatar hoạt hình ở mức 3 hiếm khi gây cảm giác này vì người xem không kỳ vọng nó giống ảnh.
Vì vậy nếu bạn không có bộ ảnh mẫu tốt, không có thời gian chọn lọc kỹ, an toàn hơn là lùi xuống mức 3 thay vì cố đạt mức 5 rồi nhận về một khuôn mặt gần giống mà lạnh lẽo.
Chọn mức theo từng kênh
Kênh công việc người xem sẽ gặp bạn. Mức 5 chỉ khi đó là ảnh thật chỉnh nhẹ, hoặc mức 4 nếu bạn muốn hình vẽ. Tránh mức 5 do AI tạo hẳn, vì người gặp sẽ so và dễ thấy lệch. Trang cá nhân nghề nghiệp, chữ ký email, hồ sơ năng lực thuộc nhóm này.
Kênh cộng đồng gắn với nơi chốn có thật. Nhóm phụ huynh, nhóm cư dân, nhóm đồng nghiệp cũ: mức 3 hoặc 4 kèm tên hiển thị rõ là đủ. Người khác nhận ra bạn mà không cần ảnh mặt rõ nét.
Mạng xã hội cá nhân để công khai. Mức 2 hoặc 3 là hợp lý cho phần lớn người. Ảnh đại diện công khai ai cũng tải về được, nên mức càng thấp thì càng ít nguy cơ bị lấy mặt để giả mạo.
Game, diễn đàn, nhóm sở thích. Mức 1 đến 3. Ở đây cá tính quan trọng hơn sự giống, và không ai cần biết mặt bạn.
Kênh bạn muốn kín đáo. Mức 1 hoặc 2. Nếu bạn từng bị quấy rối, bị lấy ảnh giả mạo hoặc làm công việc cần kín, đừng để bất kỳ hình nào có nét mặt thật của mình ở kênh công khai.
Kênh nội dung nơi bạn là gương mặt. Tuỳ định hướng. Nếu người xem đến vì bạn, ảnh thật là tự nhiên nhất. Nếu bạn muốn tách đời tư khỏi kênh, một nhân vật vẽ mức 3 nhất quán có thể là "gương mặt" thay bạn; phần người dẫn ảo và nhân vật số có danh mục riêng của trang.
Mức càng cao, trách nhiệm càng nhiều
Đi lên mỗi bậc trên thang, bạn được thêm độ giống nhưng cũng phải gánh thêm vài việc. Trước khi chọn mức 4 hoặc 5, cân nhắc những điểm sau:
- Dữ liệu khuôn mặt gửi đi nhiều hơn. Từ mức 4 thường phải tải ảnh mặt; mức 5 có thể phải tải cả bộ. Bạn cần đọc điều khoản lưu và xoá dữ liệu của dịch vụ.
- Avatar tự nó trở thành vật liệu giả mạo. Một avatar siêu thực đặt công khai là ảnh mặt mà người khác có thể lấy về ghép, dựng tài khoản giả mang tên bạn.
- Nghĩa vụ minh bạch rõ hơn. Avatar mức 1 đến 3 thì ai cũng thấy là hình vẽ; mức 4 và 5 ở kênh công việc nên có một dòng nói rõ là do AI tạo hoặc chỉnh.
- Kỳ vọng của người xem cao hơn. Họ tin rằng gặp ngoài đời sẽ thấy đúng người trong ảnh; avatar lệch nhiều thì niềm tin giảm.
- Phải cập nhật thường xuyên hơn. Hình vẽ mức 3 dùng được nhiều năm; avatar mức 5 cũ đi theo ngoại hình của bạn như ảnh thật.
Nói cách khác, mức 5 do AI tạo hẳn có gần như mọi nhược điểm của ảnh thật cộng thêm rủi ro sai lệch. Nó đáng dùng khi bạn có lý do cụ thể, không nên là lựa chọn mặc định.
Tự kiểm một avatar đang ở mức nào
Bạn có thể đang dùng một avatar mà chưa từng nghĩ xem nó ở mức nào. Kiểm nhanh theo các bước sau:
- Thu avatar về cỡ hình tròn nhỏ như trong danh sách tin nhắn và nhìn ba giây.
- Hỏi: người lạ có tưởng đây là ảnh chụp không? Có là mức 5, hoặc mức 4 làm rất kỹ.
- Hỏi: có khuôn mặt người không? Không có là mức 1.
- Hỏi: nếu bỏ kiểu tóc và kính đi, có còn nhận ra là bạn không? Không còn là mức 2; còn nhận ra thì là mức 3 hoặc 4.
- Đối chiếu với kênh đang dùng theo mục trên. Nếu mức cao hơn nhu cầu của kênh, cân nhắc hạ xuống; nếu thấp hơn mà người khác hay nhầm bạn, cân nhắc nâng lên hoặc đặt tên hiển thị rõ hơn.
- Ghi lại kết quả cho từng kênh, gọn trong một bảng nhỏ. Khi cần thay avatar, bạn biết mình đang nhắm mức nào.
Nhiều người làm bài kiểm này xong mới nhận ra mình đang để avatar siêu thực ở chỗ không cần, và để hình biểu tượng ở chỗ khách hàng cần thấy mặt. Sửa hai chỗ đó thường chỉ mất mười phút.
Ví dụ giả định: một người, sáu kênh, bốn mức
Để thấy thang năm mức vận hành ra sao, hãy xem một ví dụ giả định: chị Hạnh, ba mươi lăm tuổi, làm kế toán ở Thái Nguyên, có một kênh nhỏ chia sẻ cách nấu ăn cho gia đình. Chị có sáu tài khoản, và sau khi tự kiểm, chị xếp lại như sau:
| Kênh | Người xem chính | Mức chọn | Lý do |
|---|---|---|---|
| Trang cá nhân nghề nghiệp | Đối tác, nhà tuyển dụng | 5, ảnh thật chỉnh nền | Người xem sẽ gặp chị, cần thấy đúng người |
| Ứng dụng nhắn tin công việc | Đồng nghiệp, khách hàng | 5, cùng ảnh trên | Đồng bộ với kênh nghề nghiệp |
| Nhóm phụ huynh lớp con | Cô giáo, phụ huynh khác | 3, hoạt hình giữ kiểu tóc và kính | Đủ nhận ra, kèm tên hiển thị rõ |
| Mạng xã hội cá nhân để công khai | Bạn bè và người lạ | 3, cùng hình trên | Giảm ảnh mặt công khai |
| Kênh nấu ăn | Người xem không quen biết | 2, bóng dáng đeo tạp dề | Tách đời tư khỏi kênh, người xem đến vì món ăn |
| Diễn đàn hỏi đáp thuế | Người lạ | 1, biểu tượng hình chiếc lá | Không ai cần biết mặt, giữ kín nghề nghiệp |
Điều đáng chú ý trong ví dụ: chị chỉ cần hai hình gốc là ảnh thật và hình hoạt hình, cộng thêm hai hình rất đơn giản. Không có kênh nào cần đến avatar siêu thực do AI tạo hẳn. Phần lớn người dùng khi tự làm bảng này cũng thấy điều tương tự, và nhận ra chỗ AI giúp được nhiều nhất là hình hoạt hình mức 3, nơi nó tiết kiệm công vẽ mà không đòi gửi nhiều ảnh mặt.
Đổi mức theo hoàn cảnh
Mức giống thật phù hợp hôm nay có thể không phù hợp năm sau. Một sinh viên dùng avatar hoạt hình mức 3 ở mọi nơi; khi bắt đầu đi làm, kênh nghề nghiệp cần chuyển lên ảnh thật. Một người bán hàng online lâu năm muốn lùi khỏi ánh nhìn công chúng có thể hạ avatar từ ảnh thật xuống biểu trưng cửa hàng. Một người vừa bị lấy ảnh để lập tài khoản giả nên hạ tất cả kênh công khai xuống mức 1 hoặc 2 một thời gian.
Khi hạ mức, nhớ rằng ảnh cũ không biến mất ngay. Ảnh đại diện cũ có thể vẫn nằm trong lịch sử ảnh của tài khoản, trong bản lưu của trang tìm kiếm, trong máy của người khác đã tải về. Vào phần quản lý ảnh của từng tài khoản để xoá các ảnh đại diện cũ nếu ứng dụng cho phép, và chấp nhận rằng phần đã lan ra ngoài thì không thu hồi được hoàn toàn.
Khi nâng mức, đi từng bước. Thử avatar mức 4 ở một kênh trước, nghe phản hồi của người quen, rồi mới thay ở các kênh khác. Và dù ở mức nào, nguyên tắc nền vẫn giữ nguyên: avatar là của chính bạn, tạo từ ảnh của bạn hoặc từ mô tả, không mượn mặt ai.
Câu hỏi thường gặp
Avatar siêu thực có phải là lựa chọn tốt nhất không?
Không hẳn. Avatar siêu thực đòi nhiều ảnh mặt gửi cho dịch vụ, dễ bị lấy làm vật liệu giả mạo, dễ gây cảm giác lạ nếu làm kém và cần ghi rõ là do AI tạo ở kênh công việc. Nhiều kênh chỉ cần hình vẽ có vài nét riêng.
Thung lũng kỳ lạ là gì và liên quan gì tới avatar?
Đó là hiện tượng người xem thấy khó chịu với hình người gần giống thật mà vẫn còn chút sai lệch, được nhà nghiên cứu Masahiro Mori nêu năm 1970. Avatar bán thực hoặc siêu thực làm kém dễ gây cảm giác này, hình hoạt hình thì ít khi.
Mạng xã hội cá nhân nên dùng avatar mức nào?
Với tài khoản để công khai, mức hoạt hình có nét riêng hoặc thấp hơn là hợp lý cho phần lớn người, vì ảnh đại diện công khai ai cũng tải về được. Tài khoản chỉ bạn bè thấy thì có thể dùng ảnh thật.
Làm sao tạo avatar giống mình mà không phải gửi ảnh mặt?
Ở mức bóng dáng gợi ý hoặc hoạt hình có nét riêng, bạn có thể tạo từ mô tả bằng chữ: kiểu tóc, kính, tông da, màu áo hay mặc. Cách này đủ để người quen liên tưởng mà không gửi ảnh mặt cho dịch vụ nào.
Bị lấy ảnh lập tài khoản giả thì nên đổi avatar thế nào?
Hạ avatar ở các kênh công khai xuống mức biểu tượng hoặc bóng dáng một thời gian, xoá ảnh đại diện cũ trong lịch sử tài khoản nếu được, và báo cáo tài khoản giả với nền tảng. Cách xử lý chi tiết có ở danh mục gắn nhãn và nhận biết của trang.
Avatar mức bán thực có cần ghi là do AI tạo không?
Ở kênh công việc hoặc nơi người xem có thể tưởng là ảnh chụp, nên có một dòng ngắn trong phần giới thiệu. Nếu hình rõ ràng là tranh vẽ thì người xem tự hiểu, không bắt buộc ghi.