Theo dõi người ảo không có gì sai, miễn là bạn nhớ rằng mọi thứ của nhân vật, từ gương mặt, vóc dáng, chuyến du lịch đến nỗi buồn hôm qua, đều do một nhóm người viết ra và chỉnh sửa có chủ đích. Khi đặt kỳ vọng đúng, bạn có thể thưởng thức nhân vật như thưởng thức một bộ phim hay một cuốn truyện tranh, mà không đem bản thân ra so với một hình mẫu không tồn tại.
Bài này viết cho người dùng mạng xã hội bình thường, nhất là người trẻ, và cho phụ huynh muốn có thêm ý để trò chuyện cùng con. Cách nhận biết một video có người ảo bằng dấu hiệu kỹ thuật có bài riêng ở danh mục gắn nhãn và nhận biết; ở đây bàn chuyện tâm lý người xem: ta đang nhìn thấy gì, nó tác động tới ta thế nào, và giữ khoảng cách ra sao.
Cái gì trong cuộc sống của người ảo là thật
Gần như không có gì về cuộc sống của nhân vật là thật, nhưng có vài thứ thật nằm sau nó. Người viết kịch bản là thật, đội dựng hình là thật, bên trả tiền quảng cáo là thật, và bạn, người xem, là thật. Những cảm xúc bạn có khi xem cũng thật. Chỉ có "con người" ở giữa là không tồn tại.
Điều này nghe hiển nhiên, nhưng khi lướt mạng mỗi ngày, não ta không phân loại kỹ như vậy. Một gương mặt nhìn thẳng vào máy, nói "chào cả nhà, hôm nay mình hơi mệt", kích hoạt phản ứng y như khi một người bạn nói câu đó. Người làm nội dung biết rõ điều này và nhiều khi khai thác nó: nhân vật kể chuyện thất tình, chuyện áp lực công việc, chuyện gia đình, để người xem thấy gần gũi.
Hiểu được cơ chế không làm trải nghiệm xem kém vui đi. Người ta vẫn khóc khi xem phim dù biết diễn viên đang diễn. Khác biệt duy nhất là phim có phần giới thiệu ê kíp, còn nhân vật ảo trên mạng thì nhiều khi không. Bạn tự bổ sung phần đó trong đầu là đủ.
Ba thứ được dàn dựng và tác động lên người xem
Bảng dưới tách ba lớp được dàn dựng trên tài khoản người ảo, tác động thường gặp và một câu tự nhắc gợi ý.
| Lớp được dàn dựng | Tác động thường gặp | Câu tự nhắc |
|---|---|---|
| Ngoại hình: da không lỗ chân lông, vóc dáng cân đối tuyệt đối, không bao giờ mệt | So sánh cơ thể mình với một chuẩn không ai đạt được, nhất là ở tuổi mới lớn | "Gương mặt này được vẽ, không phải được sinh ra." |
| Lối sống: đi du lịch liên tục, quần áo mới mỗi ngày, không có hoá đơn hay việc nhà | Cảm giác cuộc sống của mình nhàm chán, thiếu thốn; muốn mua theo | "Cảnh này không tốn vé máy bay, chỉ tốn thời gian dựng." |
| Cảm xúc: chuyện buồn vui, tâm sự, lời động viên | Gắn bó, tin tưởng như với bạn thân; dễ nghe theo lời khuyên | "Câu tâm sự này do một nhóm viết, có thể vì một mục tiêu tiếp thị." |
Không cần đọc câu tự nhắc mỗi lần lướt. Chỉ khi thấy mình bắt đầu buồn vì so sánh, muốn mua món đồ nhân vật đang dùng, hoặc chờ nhân vật đăng bài như chờ tin một người quen, thì đó là lúc dừng lại một nhịp.
Chuẩn đẹp không có thật và chuyện so sánh bản thân
Người ảo đẩy chuẩn đẹp đi xa hơn ảnh chỉnh sửa. Ảnh người thật qua bộ lọc vẫn còn dấu vết của một cơ thể thật. Người ảo thì có thể được thiết kế từ đầu theo đúng chuẩn mà nhóm làm cho là thu hút nhất, không một khuyết điểm. Đem bản thân ra so là so với một bản vẽ.
Tác động không chỉ ở người trẻ. Người đi làm cũng có thể thấy bất an khi theo dõi nhân vật ảo luôn chỉn chu, năng suất, vui vẻ. Cảm giác "ai cũng giỏi hơn mình" có thể đến từ những hình mẫu không có thật.
Dấu hiệu nên giảm theo dõi. Bạn hay soi gương sau khi xem, muốn chỉnh ảnh của mình cho giống, hoặc thấy khó chịu với ngoại hình bản thân nhiều hơn trước. Bỏ theo dõi hoặc tắt hiện bài vài tuần là cách đơn giản để thử xem cảm giác có khác không.
Tìm nội dung có người thật. Cân bằng dòng tin bằng những tài khoản người thật chia sẻ đời sống bình thường, có lúc xấu, lúc mệt. Thuật toán sẽ dần đưa thêm nội dung giống những gì bạn tương tác.
Khi thấy mình gắn bó với một nhân vật
Gắn bó với nhân vật là chuyện bình thường; con người gắn bó với nhân vật truyện, nhân vật phim từ rất lâu. Vấn đề chỉ xuất hiện khi mối gắn bó bắt đầu lấy chỗ của các mối quan hệ thật, hoặc khiến bạn chi tiền, chia sẻ thông tin riêng, đổi quyết định quan trọng vì nhân vật. Những tài khoản người ảo có tin nhắn riêng, có quà tặng ảo, có nhân vật "nhớ tên bạn" là những chỗ dễ trượt nhất.
Nếu bạn đang nhắn tin với tài khoản nhân vật, hãy nhớ người đọc tin nhắn có thể là một nhân viên trực ca, một chatbot, hoặc cả hai. Đừng gửi ảnh riêng tư, địa chỉ, thông tin tài chính, chuyện sức khoẻ cho một tài khoản mà bạn không biết ai đứng sau. Nếu nhân vật hỏi những điều đó, đó là dấu hiệu bất thường, có thể là tài khoản giả mạo nhân vật để lừa đảo, kiểu chiêu trò mà trang AI Bảo Mật có bài phân tích kỹ.
Khi những lúc buồn, cô đơn, bạn thấy chỉ muốn tâm sự với nhân vật, đó là lúc nên tìm tới một người thật: bạn bè, người thân, thầy cô, hoặc dịch vụ hỗ trợ tâm lý. Nhân vật ảo không thể ở bên bạn theo cách một con người làm được, dù lời lẽ của nó có ấm áp tới đâu. Chuyện trò chuyện với chatbot bạn đồng hành là chủ đề của một trang khác trong hệ, nhưng nguyên tắc giống nhau: dùng để giải trí, không thay cho quan hệ thật.
Thói quen xem tỉnh táo mà vẫn thoải mái
Không cần bỏ hẳn người ảo khỏi dòng tin. Vài thói quen nhỏ dưới đây giúp bạn giữ khoảng cách vừa phải.
- Đọc phần giới thiệu tài khoản một lần để biết nhân vật thuộc công ty nào, ai vận hành.
- Để ý dòng hợp tác, quảng cáo trong bài; không có mà bài lại tập trung vào một sản phẩm thì coi như quảng cáo chưa ghi.
- Không mua món đồ nào chỉ vì nhân vật "dùng", nhất là mỹ phẩm, thực phẩm, sản phẩm sức khoẻ; tìm đánh giá của người dùng thật.
- Không gửi tiền, quà có giá trị hoặc thông tin cá nhân cho tài khoản nhân vật.
- Thỉnh thoảng rà lại danh sách đang theo dõi, bỏ bớt những tài khoản khiến bạn thấy tệ về bản thân.
- Khi thấy một tin, một lời khuyên quan trọng từ nhân vật, tìm nguồn gốc của thông tin đó trước khi chia sẻ.
Những thói quen này áp dụng cho cả tài khoản người thật. Người ảo chỉ làm nổi bật một điều vốn đúng với mọi nội dung trên mạng: thứ bạn thấy luôn đã qua chọn lọc, và đằng sau luôn có người với mục đích riêng.
Khi nhân vật bàn chuyện nghiêm túc
Nhiều người ảo không chỉ đăng ảnh thời trang mà còn bàn về chuyện lớn: cách tiêu tiền, cách ăn uống giữ dáng, cách học, thậm chí bình luận tin tức. Giọng nhân vật đã quen thuộc nên lời khuyên dễ lọt tai, và người xem ít khi dừng lại hỏi câu này do ai viết, người viết có chuyên môn gì. Một nhân vật trông như người mẫu nói về chế độ ăn không có nghĩa là có chuyên gia dinh dưỡng nào đứng sau.
Với những chủ đề ảnh hưởng tới sức khoẻ, tiền bạc, học hành hay quyết định lớn, hãy đối xử với lời của nhân vật như lời của một người lạ trên mạng: nghe để biết, kiểm tra trước khi làm. Tìm xem thông tin có nguồn không, nguồn đó là cơ quan chuyên môn, bài báo khoa học hay chỉ là "nghe nói". Nếu bài không ghi nguồn và người vận hành không ghi chuyên môn, bạn không có lý do gì để tin hơn một bài đăng ẩn danh.
Cũng nên cẩn thận với những nhân vật bình luận tin tức hay chuyện xã hội theo một hướng nhất quán. Nhân vật ảo có thể được dùng để lan truyền quan điểm của một nhóm mà người xem không nhìn thấy, vì quan điểm được nói bằng giọng của một cô gái dễ thương hay một chàng trai hài hước thay vì giọng của tổ chức đứng sau. Khi thấy mình đổi suy nghĩ về một vấn đề chỉ vì một nhân vật, hãy tìm thêm những nguồn khác nhau trước khi kết luận.
Người ảo có thể là điều tốt, khi được làm tử tế
Không phải mọi tài khoản người ảo đều đáng ngại. Có những nhân vật được làm ra để kể chuyện lịch sử cho học sinh, để giải thích kiến thức một cách vui vẻ, để đại diện cho những người không muốn hoặc không thể lộ mặt nhưng có điều đáng nói. Có nhân vật hoạt hình rõ ràng, minh bạch về đội làm, không quảng cáo dày đặc, không khai thác cảm xúc người xem.
Những tài khoản như vậy thường có vài điểm chung dễ nhận ra: phần giới thiệu nói rõ nhân vật là ai, ai làm; nhân vật không giả vờ có đời tư bi kịch; bài quảng cáo ghi rõ; khi bị hỏi có thật không thì trả lời thật. Theo dõi những tài khoản này cũng giống như theo dõi một chương trình bạn thích.
Nói cách khác, câu hỏi không phải là có nên theo dõi người ảo hay không, mà là theo dõi tài khoản nào và với thái độ nào. Một người xem biết mình đang xem gì là người xem khó bị dẫn dắt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Biết là ảo mà vẫn thích một nhân vật có bất thường không?
Không bất thường. Con người thích nhân vật truyện, nhân vật phim, nhân vật trò chơi từ rất lâu. Điều quan trọng là bạn biết rõ đó là nhân vật, không để sự yêu thích dẫn tới chi tiền, chia sẻ thông tin riêng hoặc thay thế các mối quan hệ thật trong đời sống.
Làm sao biết nhân vật ảo đang quảng cáo cho ai?
Xem dòng hợp tác hoặc nhãn quảng cáo trong bài và phần giới thiệu tài khoản. Nếu nhân vật thuộc một thương hiệu, phần giới thiệu nên ghi rõ. Khi không có thông tin mà bài tập trung giới thiệu một sản phẩm cụ thể, bạn nên coi đó là quảng cáo chưa được ghi rõ và tìm thêm thông tin.
Người ảo có thể là tài khoản lừa đảo không?
Có thể. Kẻ gian có thể dựng nhân vật ảo hoặc giả mạo một nhân vật nổi tiếng để xin tiền, mời đầu tư, dụ cung cấp thông tin. Dấu hiệu là nhân vật nhắn riêng hỏi chuyện tiền bạc, gửi đường dẫn lạ, hứa quà tặng. Cách nhận diện và xử lý lừa đảo dạng này có ở trang AI Bảo Mật.
Xem người ảo nhiều có làm mình tự ti về ngoại hình không?
Có thể, với một số người, vì nhân vật được thiết kế theo chuẩn đẹp không có thật. Nếu bạn nhận ra mình hay so sánh, khó chịu với cơ thể sau khi xem, hãy giảm hoặc tạm ngừng theo dõi và cân bằng bằng nội dung người thật. Nếu cảm giác kéo dài, nên trò chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý.
Có nên nhắn tin tâm sự với tài khoản người ảo không?
Không nên tâm sự chuyện riêng tư, vì bạn không biết ai đọc tin nhắn và dữ liệu được lưu ở đâu. Tin nhắn có thể do nhân viên trực ca hoặc chatbot trả lời. Khi cần chia sẻ chuyện buồn, nên tìm người thân, bạn bè hoặc dịch vụ hỗ trợ có người thật.
Làm sao giải thích cho người lớn tuổi trong nhà về người ảo?
Có thể so sánh với nhân vật trong phim hoạt hình hoặc người dẫn chương trình đọc theo kịch bản: có người viết lời, có người vẽ hình, và nhân vật không tự nói. Ngồi xem cùng vài bài, chỉ ra dòng quảng cáo, phần giới thiệu tài khoản, sẽ dễ hiểu hơn giải thích bằng lời.