Người ảo trên mạng cần một cốt truyện để có sức sống, nhưng có những "trải nghiệm" tuyệt đối không nên bịa cho nhân vật: bệnh tật, tai nạn, mất người thân, hoạt động từ thiện, chuyện tình cảm có thật với người khác, và mọi trải nghiệm dùng thử sản phẩm. Lý do chung là những chi tiết này kích hoạt sự cảm thông, lòng tin hoặc hành động thật ở người xem, như gửi tiền, mua hàng, lo lắng, trong khi sự việc chưa từng xảy ra với ai.
Bài này viết cho người viết kịch bản và nhóm vận hành nhân vật số. Phần tính cách, giọng điệu, bộ quy tắc của nhân vật thương hiệu có danh mục riêng của trang; ở đây bàn về "đời sống" của người ảo trên mạng xã hội: nên kể gì để người xem gắn với nhân vật mà không bị dẫn dắt bởi những điều không có thật.
Vì sao người ảo cần cốt truyện, và vì sao đó là chỗ dễ trượt
Một tài khoản chỉ đăng ảnh đẹp thì nhanh nhàm. Người xem gắn bó với nhân vật khi nó có thói quen, sở thích, có những chuyện nhỏ lặp lại, có cách nhìn riêng về thế giới. Nhân vật thích nấu ăn nhưng hay làm cháy trứng, nhân vật mê sách cũ, nhân vật mỗi sáng thứ bảy kể một chuyện vặt ở khu phố. Cốt truyện cho nhân vật một chỗ để người xem quay lại.
Vấn đề nằm ở chỗ những câu chuyện thu hút nhất trên mạng thường là câu chuyện có kịch tính: chia tay, ốm đau, khó khăn tài chính, vượt qua mất mát. Số liệu tương tác của nhóm vận hành cho thấy rõ điều đó, và áp lực tăng trưởng đẩy người viết kịch bản tới những chi tiết ngày càng mạnh. Khi một người thật kể chuyện ốm đau, đó là chuyện của họ, họ có quyền kể. Khi một nhân vật ảo kể, đó là câu chuyện được sản xuất để lấy cảm xúc của người khác.
Ranh giới không nằm ở chỗ nhân vật có buồn hay không. Nhân vật có thể buồn vì mưa làm hỏng buổi dã ngoại, có thể lo lắng trước buổi thuyết trình. Ranh giới nằm ở chỗ chi tiết đó có đủ sức khiến người xem làm một việc thật trong đời họ, như an ủi bằng tiền, mua hàng để ủng hộ, lo lắng thật, hay không.
Chi tiết nên tránh và lựa chọn thay thế
Bảng dưới liệt kê các nhóm chi tiết dễ bị dùng để câu cảm xúc, kèm lý do và cách viết khác vẫn giữ được chiều sâu cho nhân vật.
| Không nên bịa | Vì sao | Thay bằng |
|---|---|---|
| Bệnh tật, nằm viện, phẫu thuật | Người xem lo lắng thật, có người gửi tiền, có người làm theo "kinh nghiệm" chữa bệnh | Chuyện mệt mỏi thường ngày, thiếu ngủ trước kỳ thi, với giọng nhẹ |
| Mất người thân, tang lễ | Khai thác nỗi đau có thật của người xem từng mất mát | Kỷ niệm về một món ăn của bà, kể như ký ức, không dựng tang sự |
| Hoạt động từ thiện, quyên góp | Người xem tin nhân vật đã làm việc tốt; dễ thành kênh gọi tiền | Giới thiệu hoạt động từ thiện thật của tổ chức thật, ghi rõ nhóm vận hành làm gì |
| Yêu đương với một người thật có tên | Lôi người thật vào câu chuyện dựng; người xem tưởng là thật | Tình bạn giữa các nhân vật hư cấu cùng chủ, ghi rõ là nhân vật |
| Tai nạn, bị lừa, bị tấn công | Gây hoảng, có thể bị dùng để vu cáo bên khác | Chuyện lỡ chuyến xe, quên chìa khoá |
| Dùng thử sản phẩm, trước và sau | Lời chứng thực không có thật | Giới thiệu sản phẩm theo thông tin hãng, có ghi quảng cáo |
Quy tắc gọn để dán lên bàn người viết kịch bản: nhân vật được có cảm xúc, không được có biến cố mà người xem có thể đáp lại bằng tiền, bằng sự lo lắng thật, hay bằng một quyết định quan trọng của chính họ.
Những thứ nên viết để nhân vật có chiều sâu
Một góc nhìn nhất quán. Nhân vật mê kiến trúc cũ luôn để ý mái ngói, cửa sổ, ban công; mỗi bài đều nhìn thành phố qua con mắt đó. Góc nhìn tạo bản sắc tốt hơn mọi biến cố.
Những thói quen lặp lại. Mục kể chuyện mỗi tuần, câu chào riêng, món đồ quen thuộc. Người xem thích sự quen thuộc, và nó không đòi hỏi bịa sự kiện lớn.
Kiến thức thật của nhóm làm. Nếu đội vận hành có người mê nấu ăn, để nhân vật chia sẻ công thức mà người đó đã nấu thật, ghi rõ "công thức của chị Hà trong nhóm". Đây là cách đưa trải nghiệm thật vào nhân vật mà không đánh tráo.
Thế giới hư cấu được tuyên bố là hư cấu. Nhân vật có thể sống ở một con phố tưởng tượng, có bạn bè là các nhân vật khác. Khi cả thế giới được công khai là truyện, người xem đọc như đọc truyện.
Những sai sót nhỏ đáng yêu. Nhân vật đọc nhầm tên món ăn, chụp hình lệch, quên lời. Chúng làm nhân vật gần gũi mà không cần đến bi kịch.
Quy trình duyệt cốt truyện trước khi đăng
Đội vận hành nên có một vòng duyệt riêng cho các bài kể chuyện đời sống nhân vật, tách khỏi vòng duyệt hình ảnh. Mỗi bài trả lời bốn câu dưới đây.
- Chi tiết này có thể khiến người xem chi tiền hoặc đổi quyết định không? Nếu có, bỏ hoặc sửa.
- Có người thật nào bị kéo vào câu chuyện không? Tên, hình, địa chỉ, nơi làm việc của người thật đều phải có đồng ý; tốt nhất là không dùng.
- Nếu người xem biết đây là chuyện bịa, họ có thấy bị lừa không? Chuyện làm cháy trứng thì không; chuyện nằm viện thì có.
- Bài này có gắn với quảng cáo không? Nếu câu chuyện dẫn tới một sản phẩm, đó là bài quảng cáo và phải ghi rõ.
Câu lệnh mẫu để chatbot giúp soát: "Đây là năm chú thích cho một nhân vật số trên mạng xã hội. Đánh dấu chi tiết nào mô tả bệnh tật, mất mát, tai nạn, từ thiện, chuyện tình với người thật hoặc trải nghiệm dùng sản phẩm, và đề xuất cách viết thay thế nhẹ hơn." Chatbot chỉ giúp phát hiện; quyết định vẫn là của người duyệt.
Khi người xem phản ứng với câu chuyện như với chuyện thật
Dù viết cẩn thận, vẫn có lúc người xem phản ứng mạnh hơn dự tính. Nhân vật kể chuyện mất ngủ vì lo thi cử, và có người nhắn tin khuyên dùng thuốc ngủ. Nhân vật kể chuyện nuôi mèo bị lạc, và có người ở Lâm Đồng đề nghị gửi mèo cho nhân vật. Những phản ứng này cho thấy người xem đang xem nhân vật như một người thật, và đội vận hành cần đáp lại bằng sự thật.
Cách xử lý là ra khỏi vai nhân vật một cách nhẹ nhàng: người trực trả lời bằng danh nghĩa nhóm vận hành, cảm ơn sự quan tâm, nhắc rằng đây là câu chuyện của nhân vật số, và nếu có lời khuyên về sức khoẻ thì không nhận, không lan truyền. Với những câu chuyện gây phản ứng như vậy, nên cân nhắc ghim một dòng nhắc lại ở bài đó.
Nếu một câu chuyện đã lỡ đi quá xa, như người xem gom tiền gửi nhân vật, đội vận hành phải dừng ngay, nói rõ sự thật và hoàn trả mọi khoản đã nhận. Đây không còn là chuyện đạo đức kể chuyện nữa mà là chuyện tiền của người khác, và việc giữ lại có thể dẫn tới hậu quả pháp lý.
Khi cốt truyện chạm tới địa danh, quán xá và cộng đồng thật
Nhiều người viết kịch bản muốn nhân vật "sống" ở một nơi có thật cho gần gũi: một con hẻm ở Sài Gòn, một phố cổ ở Hà Nội, một thị trấn ven biển ở Khánh Hoà. Đặt nhân vật vào bối cảnh thật không có gì sai, cảnh phố phường giúp người xem nhận ra quê mình, nơi mình từng đi qua. Rắc rối bắt đầu khi câu chuyện kéo theo những cơ sở và con người cụ thể ở đó.
Nhân vật kể "hôm nay ghé quán phở đầu hẻm, ông chủ dễ thương lắm", kèm hình một quán có thể nhận ra. Người xem tìm tới quán, hỏi về nhân vật, và ông chủ quán không hề biết mình đã thành một phần của câu chuyện. Tệ hơn, nhân vật kể một trải nghiệm xấu, như bị phục vụ chậm, ở một nơi nhận ra được, và một cơ sở làm ăn thật bị ảnh hưởng vì một chuyện chưa từng xảy ra.
Nguyên tắc an toàn là dùng địa danh ở mức khu vực rộng, như thành phố, vùng, cảnh chung, còn quán xá, trường học, cơ quan cụ thể thì hoặc hư cấu hẳn, hoặc có thoả thuận với chủ cơ sở và ghi rõ nếu là hợp tác. Không bao giờ để nhân vật chê một cơ sở có thật. Một chuyện kể thật về trải nghiệm xấu đã cần cân nhắc, một chuyện bịa thì có thể thành vu khống.
Nhân vật được phép bày tỏ quan điểm tới đâu
Một phần của "đời sống" nhân vật là quan điểm: thích gì, ghét gì, nghĩ gì về một xu hướng. Quan điểm về món ăn, phim ảnh, thời trang làm nhân vật sinh động. Quan điểm về những vấn đề xã hội gây tranh cãi thì khác, vì người xem dễ quên rằng đó là quan điểm của đội vận hành, hoặc của bên trả tiền, chứ không phải của một người dân bình thường.
Nếu nhân vật thuộc một thương hiệu, cách an toàn là để nhân vật đứng ngoài những chủ đề gây chia rẽ, và khi cần nói về một vấn đề cộng đồng như an toàn giao thông, giữ gìn môi trường, thì nói như thông điệp của thương hiệu, có tên thương hiệu đi kèm. Nếu nhân vật là của một nhóm sáng tạo độc lập muốn bày tỏ quan điểm, nên để người thật trong nhóm ký tên những bài như vậy, để người xem biết ai chịu trách nhiệm cho ý kiến.
Điều cần tránh nhất là dùng nhân vật để nói thay cho một bên giấu mặt, khiến người xem tưởng có thêm một tiếng nói độc lập ủng hộ một quan điểm. Khi đó nhân vật đã thành công cụ dẫn dắt dư luận, bất kể quan điểm đúng hay sai.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật ảo có được buồn, có được kể chuyện không vui không?
Được. Cảm xúc làm nhân vật gần gũi. Ranh giới là không bịa những biến cố mà người xem có thể đáp lại bằng tiền, bằng lo lắng thật hay quyết định quan trọng, như bệnh tật, mất người thân, tai nạn. Chuyện buồn nhỏ đời thường thì không có vấn đề gì.
Có thể kể chuyện từ thiện thật của nhóm vận hành qua nhân vật không?
Có, nếu hoạt động có thật và nói rõ là nhóm vận hành hoặc thương hiệu làm, kèm thông tin minh bạch về tổ chức nhận. Không nên để nhân vật kêu gọi quyên góp qua tài khoản cá nhân hay tài khoản không rõ chủ, vì rất dễ bị giả mạo và bị nghi ngờ.
Cho hai nhân vật ảo yêu nhau có được không?
Được nếu cả hai là nhân vật hư cấu, cùng chủ hoặc có thoả thuận giữa hai chủ, và người xem biết đó là câu chuyện. Không nên dựng chuyện tình cảm giữa nhân vật ảo với một người thật có tên, vì người thật bị kéo vào câu chuyện họ không kiểm soát.
Nhân vật ảo có nên kể chuyện tuổi thơ không?
Có thể, nếu kể như một nhân vật truyện, không gắn với địa danh, trường học, sự kiện thật theo cách khiến người xem tin đó là ký ức của một người có thật. Cách tốt hơn là chia sẻ ký ức thật của thành viên trong nhóm và ghi rõ của ai.
Làm gì khi người xem gửi tiền cho nhân vật vì một câu chuyện?
Dừng câu chuyện đó, đăng bài đính chính bằng danh nghĩa nhóm vận hành, liên hệ hoàn trả từng khoản và lưu lại bằng chứng hoàn trả. Sau đó rà lại quy trình duyệt kịch bản để không lặp lại. Giữ lại tiền nhận được vì một câu chuyện bịa là rủi ro pháp lý thật.
Có nên dùng chatbot viết cốt truyện cho nhân vật không?
Chatbot có thể giúp lên ý tưởng và soát chi tiết nhạy cảm, nhưng nó hay đề xuất kịch tính mạnh vì đó là kiểu chuyện phổ biến. Người viết cần tự chọn chi tiết, duyệt theo quy trình, và không đăng nguyên văn bản do máy viết mà chưa đọc lại.