Người dẫn ảo giúp làm bản nhiều ngôn ngữ của một video đào tạo nhanh hơn quay lại từ đầu, nhưng phần quyết định chất lượng vẫn là bản dịch kịch bản và một người thạo ngôn ngữ đó nghe duyệt trước khi phát. Máy dịch rồi máy đọc, không ai kiểm, là cách nhanh nhất để có một video trôi chảy mà sai thuật ngữ ở đúng chỗ quan trọng.
Bài này dành cho phòng đào tạo ở doanh nghiệp có quản lý hoặc kỹ sư nước ngoài, nhà máy có đối tác đến làm việc, công ty cung cấp phần mềm cho khách ở nhiều nước, hoặc đơn vị cần video hướng dẫn cho lao động sắp đi làm việc ở nước ngoài. Nội dung gồm khi nào cần bản đa ngôn ngữ, chọn phụ đề hay lồng tiếng, quy trình dịch, những chỗ máy dịch hay sai, bảng thuật ngữ, khác biệt văn hoá và trách nhiệm với nội dung.
Khi nào thật sự cần bản video bằng ngôn ngữ khác
Người xem không đọc được tiếng Việt. Kỹ sư, chuyên gia, quản lý người nước ngoài làm việc tại Việt Nam cần nắm quy định an ninh, quy trình nội bộ, thủ tục hành chính trong công ty. Phụ đề tiếng Anh đôi khi đủ, nhưng nếu người xem quen tiếng Hàn, tiếng Nhật hay tiếng Trung hơn thì bản lồng tiếng giúp họ tiếp thu nhanh hơn nhiều.
Khách hàng hoặc đối tác ở nước ngoài. Công ty bán phần mềm, thiết bị cho khách ngoài nước cần video hướng dẫn bằng ngôn ngữ của khách. Một nhân vật dẫn thống nhất qua mọi ngôn ngữ giúp bộ tài liệu có nhận diện chung.
Người Việt chuẩn bị làm việc trong môi trường nói tiếng nước ngoài. Video song ngữ giúp học thuật ngữ công việc trước khi đi. Ở đây bản tiếng Việt vẫn là chính, bản tiếng nước ngoài để làm quen cách nói.
Chưa thật sự cần. Nếu chỉ có một hai người nước ngoài và họ có trợ lý phiên dịch, một bản tóm tắt bằng chữ và buổi trao đổi trực tiếp thường hiệu quả hơn một bộ video lồng tiếng tốn công duyệt.
Ngôn ngữ ít tài nguyên. Với tiếng các dân tộc thiểu số ở Việt Nam hay những ngôn ngữ ít người dùng, chất lượng dịch máy và giọng tổng hợp thường kém, có khi không có. Lúc này người nói ngôn ngữ đó thu âm thật vẫn là lựa chọn đúng.
Phụ đề, lồng tiếng hay làm kịch bản riêng
Có ba mức làm bản ngôn ngữ khác, công sức và hiệu quả khác nhau. Chọn theo tầm quan trọng của video và số người xem.
| Mức | Cách làm | Hợp khi | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Phụ đề | Giữ bản tiếng Việt, thêm phụ đề dịch | Người xem đọc nhanh, video ít thao tác | Người xem vừa đọc vừa nhìn thao tác dễ bỏ sót |
| Lồng tiếng | Dịch kịch bản, người dẫn ảo đọc bằng ngôn ngữ mới, có thể khớp khẩu hình | Video thao tác, quy trình, người xem cần nghe để rảnh mắt | Cần người song ngữ nghe duyệt, sửa phát âm thuật ngữ |
| Kịch bản riêng | Viết lại nội dung cho người xem ở nước đó, đổi ví dụ, đổi quy định áp dụng | Khách hàng nước ngoài, nội dung chịu ảnh hưởng luật lệ và văn hoá địa phương | Tốn công nhất, gần như làm một video mới |
Với video nội bộ cho vài chục người nước ngoài, phụ đề hoặc lồng tiếng thường đủ. Với video gửi khách hàng, hãy cân nhắc mức thứ ba, vì ví dụ về cách làm ở Việt Nam có thể không đúng với quy định hay thói quen ở nước của khách. Một ví dụ giả định: video hướng dẫn xuất hoá đơn trong phần mềm kế toán viết cho người dùng Việt Nam sẽ cần giải thích hoàn toàn khác cho người dùng ở nước khác.
Quy trình dịch kịch bản cho người dẫn ảo
Thứ tự đúng là dịch kịch bản trước, duyệt bản dịch, rồi mới cho người dẫn ảo đọc. Dịch thẳng trên video đã xuất bản khó sửa hơn nhiều.
- Chốt bản kịch bản tiếng Việt cuối cùng. Dịch từ bản còn đang sửa là phải dịch lại nhiều lần.
- Lập hoặc cập nhật bảng thuật ngữ song ngữ của công ty trước khi dịch.
- Dịch máy làm bản nháp nếu muốn, có thể dùng chatbot với câu lệnh: "Dịch kịch bản video đào tạo sau sang tiếng Anh, giữ câu ngắn để đọc thành tiếng, dùng đúng các thuật ngữ trong bảng kèm theo, không thêm ý mới, đánh dấu những câu bạn không chắc nghĩa." Che tên khách hàng và số liệu nội bộ trước khi dán.
- Người thạo ngôn ngữ đích và hiểu nghiệp vụ đọc bản dịch, sửa thuật ngữ, câu cứng, cách xưng hô.
- Đưa vào người dẫn ảo, chọn giọng phù hợp ngôn ngữ đích, xuất bản nháp.
- Người duyệt nghe bản nháp, không chỉ đọc chữ: kiểm phát âm thuật ngữ, tên riêng, số, và độ khớp lời với hình.
- Sửa, xuất bản cuối, ghi chú ngôn ngữ và ngày dịch trên video.
Người duyệt ở bước bốn và sáu nên là người dùng ngôn ngữ đó hằng ngày trong công việc, không nhất thiết là phiên dịch chuyên nghiệp. Một kỹ sư người nước ngoài trong công ty đọc bản dịch hướng dẫn kỹ thuật thường bắt được lỗi thuật ngữ mà người dịch giỏi ngôn ngữ nhưng không biết nghề bỏ qua.
Những chỗ máy dịch và lồng tiếng hay sai
Thuật ngữ nội bộ. Tên bộ phận, tên quy trình, cách gọi tắt trong công ty bị dịch theo nghĩa đen thành cụm từ người nước ngoài không hiểu. Bảng thuật ngữ là cách chặn lỗi này.
Cách xưng hô. Tiếng Việt có anh, chị, em, các bạn; nhiều ngôn ngữ khác có hệ kính ngữ riêng. Dịch máy chọn mặc định, có khi quá thân mật với cấp quản lý hoặc quá cứng với nhân viên trẻ.
Câu nói ngắn gọn kiểu Việt. Câu tỉnh lược chủ ngữ, câu dùng thành ngữ, câu đùa nhẹ khi dịch ra thường thành vô nghĩa. Kịch bản gốc càng rõ ràng, càng ít ẩn ý thì bản dịch càng ít sai.
Độ dài câu thay đổi. Cùng một ý, bản tiếng Anh hay tiếng Đức có thể dài hơn hoặc ngắn hơn tiếng Việt. Lời đọc lệch khỏi cảnh thao tác. Cần nghe lại và chỉnh thời lượng từng đoạn cho khớp hình.
Khớp khẩu hình. Một số nền tảng tự chỉnh khẩu hình nhân vật theo lời mới. Kết quả thường ổn với nhân vật dựng sẵn; với nhân vật dựa trên người thật, khẩu hình lệch hoặc biểu cảm lạ có thể khiến người xem khó chịu, và còn đặt ra câu hỏi người đó đã đồng ý cho mình "nói" ngôn ngữ khác chưa.
Bảng thuật ngữ song ngữ: tài sản dùng lâu dài
Bảng thuật ngữ là danh sách các từ quan trọng của công ty kèm cách dịch đã thống nhất: tên sản phẩm, tên bộ phận, tên quy trình, các thuật ngữ an toàn, các nút trên phần mềm nội bộ. Mỗi dòng nên có thêm một câu ví dụ và cách đọc nếu từ đó dễ phát âm sai. Bảng nằm ở một nơi chung, ai thêm từ mới phải ghi tên và ngày.
Có bảng rồi, việc dịch máy, việc duyệt và việc sửa phát âm đều nhanh hơn. Người duyệt không phải tranh luận lại mỗi lần một từ nên dịch thế nào. Khi công ty có tài liệu chữ, biển chỉ dẫn trong xưởng hay giao diện phần mềm bằng ngôn ngữ đó, bảng thuật ngữ cũng giúp video dùng đúng chữ người xem nhìn thấy hằng ngày, tránh tình trạng video nói một đằng, biển ghi một nẻo.
Đối với những từ liên quan an toàn, như tên hoá chất, cảnh báo nguy hiểm, nút dừng khẩn cấp, hãy dùng đúng cách gọi ghi trên thiết bị hoặc tài liệu an toàn của nhà sản xuất bằng ngôn ngữ đó. Đây không phải chỗ để dịch sáng tạo.
Khác biệt văn hoá trong cách trình bày
Một video đào tạo hợp với nhân viên Việt Nam có thể hơi lạ với người xem ở nền văn hoá khác: cách chào hỏi mở đầu, mức độ thân mật, cách dùng ví dụ về gia đình, ăn uống, ngày lễ. Bản lồng tiếng không đổi được những chi tiết đó. Nếu video sẽ được xem rộng rãi bởi người nước ngoài, người duyệt bản dịch nên được hỏi thêm một câu: có chỗ nào người ở nước bạn xem thấy kỳ hay khó hiểu không.
Diện mạo người dẫn ảo cũng là chuyện văn hoá. Trang phục, cử chỉ tay, cách nhìn vào máy quay có ý nghĩa khác nhau ở các nơi. Với video cho nhiều nước, nhân vật mặc trang phục công sở trung tính, cử chỉ ít, thường an toàn hơn. Không đổi diện mạo nhân vật theo kiểu khuôn mẫu chủng tộc khi đổi ngôn ngữ; giữ một nhân vật thống nhất, chỉ đổi giọng.
Với lao động Việt Nam chuẩn bị đi làm việc ở nước ngoài, video song ngữ có thể giới thiệu thuật ngữ công việc và quy tắc an toàn cơ bản, nhưng không thay được khoá đào tạo và định hướng chính thức theo quy định, cũng không nên nói về chế độ, tiền lương, quyền lợi cụ thể. Những thông tin đó phải lấy từ hợp đồng và đơn vị phụ trách có thẩm quyền.
Dữ liệu, nhãn và trách nhiệm với bản dịch
Kịch bản đào tạo dịch qua công cụ trực tuyến cũng đi qua máy chủ bên ngoài như khi tạo video. Áp dụng cùng nguyên tắc: che tên khách hàng, số liệu kinh doanh, thông tin cá nhân; đọc điều khoản về lưu trữ và dùng dữ liệu của công cụ dịch và nền tảng người dẫn ảo.
Nhãn cho biết người dẫn là nhân vật do AI tạo cần được dịch sang ngôn ngữ của video, không để nguyên tiếng Việt. Nên thêm một dòng cho biết đây là bản dịch từ bản tiếng Việt, ngày dịch và đầu mối liên hệ nếu phát hiện sai. Nếu có khác biệt giữa hai bản, ghi rõ bản nào là bản gốc có giá trị.
Trách nhiệm nội dung vẫn thuộc về công ty phát hành video, không thuộc về công cụ dịch hay người dẫn ảo. Một hướng dẫn an toàn bị dịch sai dẫn đến tai nạn là chuyện rất nghiêm trọng, vì vậy những video có nội dung an toàn bằng ngôn ngữ khác nên được người có chuyên môn an toàn và thạo ngôn ngữ đó cùng duyệt, và vẫn đi kèm buổi hướng dẫn trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Nên làm phụ đề hay lồng tiếng cho video đào tạo người nước ngoài?
Video ít thao tác, người xem đọc nhanh thì phụ đề thường đủ. Video thao tác, quy trình cần nhìn tay làm thì lồng tiếng tốt hơn vì người xem rảnh mắt. Video gửi khách hàng nước ngoài nên cân nhắc viết kịch bản riêng.
Có thể dùng dịch máy cho kịch bản người dẫn ảo không?
Có thể dùng làm bản nháp, nhưng phải có người thạo ngôn ngữ đích và hiểu nghiệp vụ đọc lại, rồi nghe bản lồng tiếng trước khi phát. Dịch máy hay sai thuật ngữ nội bộ, cách xưng hô và câu tỉnh lược kiểu Việt.
Bảng thuật ngữ song ngữ gồm những gì?
Tên sản phẩm, bộ phận, quy trình, thuật ngữ an toàn, các nút trên phần mềm nội bộ, kèm cách dịch đã thống nhất, một câu ví dụ và cách đọc nếu dễ phát âm sai. Bảng nằm ở chỗ chung và ghi người thêm, ngày thêm.
Người dẫn ảo dựa trên nhân viên thật có được lồng tiếng sang ngôn ngữ khác không?
Chỉ khi thoả thuận với người đó có ghi rõ việc này. Đồng ý cho dùng hình và giọng trong video tiếng Việt chưa chắc là đồng ý để nhân vật nói ngôn ngữ khác, nhất là khi giọng được nhân bản để nói tiếng nước ngoài.
Có nên dùng người dẫn ảo cho tiếng dân tộc thiểu số không?
Với nhiều ngôn ngữ dân tộc thiểu số, chất lượng dịch máy và giọng tổng hợp còn kém hoặc chưa có. Người nói ngôn ngữ đó thu âm thật, kết hợp hình minh hoạ, thường là lựa chọn đúng hơn.
Nhãn nội dung do AI tạo có cần dịch theo ngôn ngữ của video không?
Cần. Người xem phải đọc hiểu được nhãn. Nên thêm dòng cho biết đây là bản dịch từ bản tiếng Việt, ngày dịch, đầu mối liên hệ khi phát hiện sai và bản nào là bản gốc có giá trị.