Làm ảnh người thân đã mất chớp mắt, mỉm cười hay "nói" lại một câu quen bằng AI là việc có thể chấp nhận được khi cả gia đình gần nhất đồng ý, sản phẩm chỉ dùng trong nhà, không gán cho người đã mất những lời họ chưa từng nói, và người xem được chuẩn bị trước. Thiếu một trong những điều kiện này, một món quà tưởng nhớ có thể trở thành nỗi đau, hoặc thành nguồn bất hoà giữa anh chị em.
Đây là chủ đề nhạy cảm nhất trong các ranh giới của hiện thân số, vì người được dựng lại không còn để đồng ý hay phản đối. Bài này không hướng dẫn kỹ thuật, mà giúp bạn cân nhắc trước khi làm, hoặc trước khi đồng ý khi có người thân đề nghị làm.
Vì sao người ta muốn làm, và vì sao cần chậm lại
Lý do thường rất dễ hiểu: con cháu muốn thấy lại nụ cười của bà, muốn cháu nhỏ sinh sau biết ông nội trông thế nào khi cử động, muốn nghe lại giọng mẹ gọi tên mình. Với nhiều người, một đoạn ảnh động vài giây là một món quà an ủi thật sự. Công cụ làm động ảnh tĩnh giờ khá dễ dùng, nên đề nghị này xuất hiện ngày càng nhiều trong các gia đình, nhất là dịp giỗ, dịp Tết.
Nhưng tang thương là trải nghiệm rất riêng và rất khác nhau giữa người với người. Cùng một đoạn video, người con cả thấy ấm lòng, người con út lại thấy như vết thương bị mở ra. Có người coi đó là cách tưởng nhớ, có người thấy nó trái với nếp nhà, thấy không phải phép với người đã khuất. Không ai sai trong những cảm nhận ấy.
Thêm vào đó, người đã mất không còn lên tiếng phản đối được. Khi họ còn sống, có thể họ đã rất kỹ tính về hình ảnh của mình, không thích chụp ảnh, không thích nghe giọng mình ghi âm. Những điều đó nên được tôn trọng sau khi họ đi. Vì thế, chậm lại để hỏi han trong nhà là bước không thể bỏ.
Hỏi ý gia đình thế nào cho đúng
Pháp luật Việt Nam có quy định về việc sử dụng hình ảnh của người đã mất liên quan tới sự đồng ý của thân nhân. Nhưng ngoài khía cạnh pháp lý, đây là chuyện trong nhà, cần sự tế nhị.
- Xác định những người gần nhất: vợ hoặc chồng, cha mẹ, con cái của người đã mất. Ý của họ nặng hơn ý của cháu chắt hay bạn bè.
- Hỏi riêng từng người, không hỏi trong lúc cả nhà đang tụ họp. Trước mặt mọi người, ai cũng ngại nói "không".
- Mô tả cụ thể sản phẩm: chỉ chớp mắt và mỉm cười, hay có cả lời nói; dài bao lâu; ai sẽ xem; lưu ở đâu. Cho xem một ví dụ dùng ảnh của chính bạn trước để họ hình dung.
- Nói rõ rằng nếu có một người không muốn, việc này sẽ không làm, hoặc chỉ làm cho riêng những người muốn xem, không phát ở nơi chung.
- Chọn thời điểm: đừng đề nghị ngay sau đám tang, khi mọi người còn đang rất đau. Thời gian giúp người ta có cái nhìn bình thản hơn.
Nếu có người phản đối, hãy dừng. Một đoạn video không đáng để đánh đổi sự hoà thuận trong gia đình, và nỗi buồn mất người thân không nên trở thành nỗi buồn vì anh em giận nhau.
Mức độ phục dựng và mức độ thận trọng
Không phải mọi kiểu phục dựng đều nặng như nhau. Càng gần với việc gán lời nói và hành động mới cho người đã mất, càng cần thận trọng.
| Mức độ | Ví dụ | Mức thận trọng |
|---|---|---|
| Phục chế ảnh | Làm rõ nét, tô màu một tấm ảnh cũ đã mờ | Thấp; vẫn nên báo cho cả nhà biết đây là ảnh đã phục chế |
| Làm động nhẹ | Ảnh chớp mắt, mỉm cười, quay đầu vài giây | Trung bình; cần gia đình gần nhất đồng ý, chuẩn bị người xem |
| Dùng lại giọng thật | Ghép đoạn ghi âm thật có sẵn vào ảnh động | Trung bình; lời nói là của chính họ, nhưng ngữ cảnh mới vẫn cần hỏi ý |
| Giọng nhân bản nói câu quen thuộc | Câu chúc mà người đó thường nói, nay do AI đọc lại | Cao; nên dùng đúng nguyên văn câu họ hay nói |
| Giọng nhân bản nói lời mới | Ông "chúc" cháu thi đỗ, bà "dặn" con điều chưa từng nói | Rất cao; nên tránh vì đặt lời vào miệng người không thể phản đối |
| Trò chuyện qua lại với "bản sao" | Chatbot nói giọng và theo tính cách người đã mất | Cao nhất; có thể ảnh hưởng tới quá trình chấp nhận mất mát |
Phần lớn gia đình dừng ở hai mức đầu là đủ. Một tấm ảnh rõ nét hơn, một nụ cười chớp mắt vài giây, thường đã mang lại cảm xúc mà mọi người cần.
Gán lời nói mới cho người đã mất: vì sao nên tránh
Khi AI cho người đã mất nói một câu họ chưa từng nói, dù là câu tốt đẹp như "ông tự hào về cháu", bạn đang tạo ra một ký ức giả. Với người xem, nhất là trẻ nhỏ, ranh giới giữa ký ức thật và câu nói do máy dựng rất dễ nhoà đi theo thời gian. Mười năm sau, đứa cháu có thể nhớ rằng ông đã dặn mình điều đó, trong khi ông chưa từng nói.
Câu nói mới cũng có thể bị dùng vào những việc nhạy cảm: phân chia tài sản, chuyện ai đúng ai sai trong nhà, chuyện dặn dò con cháu theo ý một người còn sống. Ngay cả khi người làm có ý tốt, một đoạn video "bố dặn" có thể trở thành vũ khí trong tranh chấp gia đình.
Nếu muốn có lời của người đã mất, hãy dùng chính lời thật: một đoạn ghi âm cũ, một bức thư tay đọc lại, một câu nói mà cả nhà đều nhớ và đồng ý là của họ. Giới hạn sản phẩm vào những gì người đó đã thật sự nói và làm là cách tôn trọng họ tốt nhất.
Chuẩn bị người xem và chọn nơi xem
Một đoạn ảnh động người đã mất có thể gây xúc động mạnh, nhất là với người lớn tuổi, người vừa mất bạn đời, hay trẻ nhỏ chưa hiểu chuyện. Hãy báo trước để người xem tự chọn có xem hay không, xem lúc nào, xem một mình hay cùng người khác. Đừng bất ngờ bật video giữa bữa cơm giỗ, đừng gửi vào nhóm gia đình đông người kèm lời "cả nhà xem này".
Với trẻ nhỏ, hãy giải thích rằng đây là ảnh được máy làm cho cử động, ông bà không thật sự quay lại. Trẻ dưới tuổi đi học có thể nhầm lẫn, sợ hãi, hoặc hỏi những câu khó trả lời. Người lớn nên ngồi cùng và sẵn sàng trò chuyện.
Về nơi lưu và nơi đăng: nên giữ trong gia đình, không đăng công khai lên mạng xã hội. Một đoạn ảnh động người đã mất trên trang cá nhân có thể bị người lạ tải về, cắt ghép, dùng vào quảng cáo dịch vụ, hay tệ hơn là dùng để giả mạo trong các chiêu lừa nhắm vào chính gia đình bạn. Nếu thật sự muốn chia sẻ, hãy dùng ảnh gốc đã phục chế thay vì video có giọng nói.
Lưu ý khi dùng dịch vụ hoặc ứng dụng
Nếu làm qua một dịch vụ hay ứng dụng, hãy kiểm vài điều trước khi tải ảnh và ghi âm của người đã mất lên.
- Điều khoản về dữ liệu tải lên: dịch vụ có giữ ảnh, ghi âm không, giữ bao lâu, có dùng để huấn luyện mô hình không. Kiểm phiên bản hiện hành của điều khoản.
- Có cho xoá dữ liệu và sản phẩm sau khi tải về không, xoá bằng cách nào.
- Chỉ tải lên ảnh, ghi âm thật sự cần. Không tải kèm giấy tờ tuỳ thân, ảnh có thông tin cá nhân của người còn sống trong nhà.
- Cảnh giác với dịch vụ quảng cáo kiểu "trò chuyện mãi mãi với người thân đã mất" theo gói trả tiền định kỳ. Hãy tự hỏi việc duy trì một bản sao trò chuyện có thật sự tốt cho quá trình chấp nhận mất mát của gia đình bạn không.
- Nếu một người lạ, một trang lạ chủ động mời làm video người thân đã mất kèm yêu cầu gửi nhiều ảnh, ghi âm, hãy thận trọng: dữ liệu đó có thể bị dùng để giả mạo.
Nếu trong nhà có người trẻ rành công nghệ, việc tự làm bằng công cụ đáng tin, ngay trên máy của gia đình, giúp bạn kiểm soát dữ liệu tốt hơn là gửi cho bên ngoài.
Khi nỗi nhớ cần nhiều hơn một đoạn video
Một đoạn ảnh động có thể an ủi, nhưng nó không thay được quá trình đi qua mất mát. Nếu bạn thấy mình hoặc người thân xem đi xem lại đoạn video nhiều lần mỗi ngày, trò chuyện với "bản sao" như người thật, hoặc khó quay lại sinh hoạt bình thường sau nhiều tháng, đó là lúc nên chia sẻ với người thân, bạn bè tin cậy hoặc một chuyên gia tâm lý.
Có nhiều cách tưởng nhớ khác vẫn giữ được hơi ấm mà không cần dựng lại người đã mất: cùng nhau viết lại những câu chuyện về họ, làm một cuốn album có chú thích của từng người con cháu, ghi âm lời kể của ông bà còn sống về người đã đi, nấu lại món ăn họ thích trong ngày giỗ. AI có thể giúp ở những việc này theo cách nhẹ nhàng hơn, chẳng hạn gợi ý câu hỏi phỏng vấn ông bà, sắp xếp ảnh theo năm, chép lời từ băng ghi âm cũ.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Vĩnh Long, thay vì làm video "bà nói chuyện", đã nhờ AI chép lại lời từ ba cuộn băng cát-xét bà thu hồi những năm chín mươi, rồi in thành một tập nhỏ cho mỗi người con. Mọi chữ trong đó đều là lời thật của bà. Khi chép bằng AI, gia đình vẫn nghe lại từng đoạn để sửa những chỗ máy nghe nhầm giọng địa phương, và chỉ đưa tệp ghi âm vào công cụ sau khi đã cắt bỏ những đoạn nói về chuyện riêng của người khác trong họ.
Câu hỏi thường gặp
Làm ảnh động người đã mất để đặt trên bàn thờ có nên không?
Đây là chuyện của nếp nhà và quan niệm từng gia đình. Nhiều gia đình thấy ảnh thờ nên là ảnh tĩnh, trang nghiêm. Nếu muốn thay đổi, hãy hỏi ý tất cả những người gần nhất, nhất là người lớn tuổi, và tôn trọng nếu có người không đồng ý.
Một người cháu tự làm video ông bà rồi đăng lên mạng mà con cái không biết thì xử lý thế nào?
Hãy nói chuyện riêng, bình tĩnh, giải thích cảm nhận của gia đình và đề nghị gỡ. Thường người cháu làm với ý tốt và sẽ đồng ý. Nếu video đã lan rộng hoặc bị người khác sử dụng, có thể báo cáo với nền tảng để yêu cầu gỡ.
Người còn sống có thể để lại ý nguyện về việc này không?
Có, và đây là cách làm chu đáo. Bạn nên dặn rõ với người thân, hoặc ghi vào giấy tờ ý nguyện của mình, rằng mình đồng ý hay không đồng ý việc hình ảnh, giọng nói được dựng lại sau khi mất, và trong phạm vi nào.
Dùng giọng nhân bản của mẹ đã mất để đọc truyện cho con nghe có được không?
Đây là trường hợp nằm ở mức thận trọng cao, vì gán lời mới cho người đã mất và người nghe là trẻ nhỏ. Hãy cân nhắc dùng đoạn ghi âm thật nếu có, hoặc tự đọc và kể cho con về mẹ. Nếu vẫn muốn làm, cần cả gia đình đồng ý và giải thích rõ cho trẻ.
Dịch vụ làm video người đã mất có thể giữ ảnh của gia đình mãi không?
Tuỳ điều khoản từng dịch vụ. Hãy đọc kỹ trước khi tải lên, ưu tiên nơi cho xoá dữ liệu, và yêu cầu xoá sau khi nhận sản phẩm. Nếu điều khoản mơ hồ hoặc không cho xoá, nên chọn nơi khác.
Có nên làm video người đã mất để chiếu trong đám tang không?
Thời điểm đám tang là lúc gia đình đau nhất và ít có điều kiện bàn bạc. Ảnh tĩnh, ảnh tư liệu và đoạn video thật lúc sinh thời thường phù hợp hơn. Phần phục dựng, nếu có, nên để sau, khi mọi người đã có thời gian cân nhắc.