Cha mẹ có thể dùng AI biến ảnh con thành nhân vật hoạt hình hay clip vui cho gia đình xem, với điều kiện chỉ dùng ảnh con mình, giữ sản phẩm trong nhà, chọn công cụ có điều khoản dữ liệu rõ ràng, và tuyệt đối không ghép mặt trẻ vào bất kỳ bối cảnh nào nhạy cảm. Ảnh khuôn mặt trẻ em là loại dữ liệu cần giữ kỹ nhất, vì trẻ không thể tự đồng ý, và hình ảnh đó sẽ đi theo trẻ rất lâu sau khi trò vui đã qua.
Bài này dành cho cha mẹ, ông bà và giáo viên mầm non, tiểu học. Nó không nhằm làm bạn sợ công nghệ, mà giúp bạn giữ niềm vui trong phạm vi an toàn, và biết những việc cần tránh hẳn.
Vì sao ảnh trẻ em cần một mức thận trọng riêng
Người lớn tự quyết được về gương mặt của mình. Trẻ nhỏ thì không: các con chưa hiểu hết một video ghép mặt sẽ được ai xem, tồn tại bao lâu, có thể bị dùng vào việc gì. Quyền quyết định tạm thời nằm trong tay cha mẹ, và cùng với quyền đó là trách nhiệm giữ cho con một "lý lịch hình ảnh" mà sau này lớn lên con không phải ngại.
Pháp luật Việt Nam bảo vệ đặc biệt quyền riêng tư, hình ảnh và thông tin cá nhân của trẻ em; việc dùng hình ảnh của trẻ từ một độ tuổi nhất định còn cần hỏi ý chính trẻ, theo quy định hiện hành. Dữ liệu khuôn mặt thuộc nhóm dữ liệu nhạy cảm theo pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Chi tiết pháp lý có ở danh mục quyền hình ảnh trên trang; ở đây bàn chuyện thường ngày trong gia đình.
Một lý do thực tế nữa: ảnh khuôn mặt trẻ rõ nét, nhiều góc, kèm thông tin tên tuổi, trường học, là nguyên liệu cho kẻ xấu. Những vụ ghép ảnh trẻ em vào nội dung xấu, hay dùng ảnh trẻ để dựng các chiêu lừa nhắm vào chính cha mẹ, đều bắt đầu từ ảnh được đăng công khai. Giảm số ảnh rõ mặt trẻ trên mạng là cách phòng vệ hiệu quả nhất.
Việc nên làm và việc tránh hẳn
Bảng dưới phân loại những ý tưởng cha mẹ hay nghĩ tới. Cột giữa là cách làm vẫn giữ được niềm vui mà an toàn hơn.
| Ý tưởng | Cách làm an toàn | Mức độ |
|---|---|---|
| Biến ảnh con thành nhân vật hoạt hình để in làm thiệp sinh nhật | Dùng công cụ có điều khoản rõ, xoá ảnh gốc trên dịch vụ sau khi xong | Nên làm |
| Clip con "bay" như siêu anh hùng gửi ông bà | Gửi riêng trong nhóm gia đình nhỏ, không đăng công khai | Nên làm, có giới hạn |
| Dựng con "nói" lời chúc Tết bằng giọng nhân bản | Cho con tự nói, quay video thật; giọng thật đáng quý hơn | Nên tránh |
| Đăng video hoạt hình có gương mặt con lên trang công khai | Dùng phiên bản không nhận ra mặt, hoặc chỉ đăng chế độ bạn bè | Cân nhắc kỹ |
| Ghép mặt con của bạn bè, hàng xóm vào video của lớp | Không làm nếu chưa có đồng ý của cha mẹ từng bé | Tránh hẳn khi thiếu đồng ý |
| Ghép mặt trẻ vào bất kỳ bối cảnh nào nhạy cảm, kể cả đùa | Không có cách làm an toàn | Tuyệt đối không |
Dòng cuối của bảng không có ngoại lệ. Bối cảnh nhạy cảm gồm mọi thứ liên quan tới khoả thân, tắm rửa, trang phục hở, cảnh bị đánh, cảnh nguy hiểm, cảnh bị chế giễu ngoại hình. Ngay cả ảnh tắm của em bé, thứ nhiều gia đình coi là dễ thương, cũng không nên đưa vào bất kỳ công cụ AI nào hay đăng lên mạng.
Chọn công cụ và xử lý ảnh trước khi tải lên
Nếu quyết định làm, hãy chuẩn bị kỹ phần ảnh. Phần lớn rủi ro nằm ở bước tải lên chứ không ở sản phẩm cuối.
- Đọc điều khoản dữ liệu của ứng dụng: ảnh có được giữ lại không, giữ bao lâu, có dùng để huấn luyện không, có cho xoá không. Kiểm phiên bản điều khoản hiện hành; tránh ứng dụng không ghi rõ.
- Chọn ảnh ít thông tin: không có đồng phục trường, bảng tên, biển số nhà, cổng trường hay hậu cảnh dễ nhận ra nơi ở.
- Chỉ tải lên đúng số ảnh cần. Đừng cho ứng dụng quyền truy cập toàn bộ thư viện ảnh trên điện thoại; chọn chế độ chỉ cho phép ảnh được chọn.
- Sau khi lấy sản phẩm, xoá ảnh gốc và bản nháp trong ứng dụng, xoá cả tài khoản nếu không dùng nữa.
- Lưu sản phẩm ở nơi chỉ gia đình truy cập; khi gửi cho người thân, gửi riêng thay vì đăng vào nhóm đông người.
Nếu dùng chatbot để nghĩ ý tưởng cho clip, chỉ mô tả bằng lời: "Gợi ý năm kịch bản video hoạt hình ba mươi giây cho bé bốn tuổi thích khủng long, chủ đề đánh răng buổi tối." Không cần tải ảnh con hay ghi tên, tuổi chính xác, trường học của con vào chatbot.
Khi con đủ lớn để được hỏi ý
Từ khi con bắt đầu hiểu chuyện, khoảng tuổi mẫu giáo lớn, cha mẹ nên tập thói quen hỏi con trước khi dùng ảnh của con: "Mẹ làm video con thành chú phi công gửi bà nội nhé, con có thích không?" Câu trả lời của trẻ nhỏ có thể chưa cân nhắc kỹ, nhưng thói quen được hỏi giúp con hiểu rằng gương mặt mình là của mình, và người khác cần xin phép.
Với trẻ lớn hơn, nhất là tuổi tiểu học trở lên, ý kiến của con nên có trọng lượng thật. Một đứa trẻ mười tuổi có thể rất ngại khi thấy video hoạt hình của mình hồi bé được chiếu trong tiệc gia đình. Tôn trọng điều đó là dạy con về sự đồng ý theo cách cụ thể nhất.
Đây cũng là cơ hội để nói chuyện với con về deepfake nói chung: AI có thể làm gương mặt người khác nói và làm những điều họ không làm; vì thế con không nên gửi ảnh mình cho người lạ trên mạng, không dùng ảnh bạn bè để ghép khi chưa hỏi, và nếu thấy video ghép mặt mình hay bạn bè thì nói ngay với bố mẹ, thầy cô.
Ở trường mầm non và tiểu học
Nhiều trường, nhiều lớp dùng video để gửi phụ huynh, làm kỷ niệm cuối năm, đăng trang của trường. Khi thêm công cụ AI vào, ví dụ biến cả lớp thành nhân vật hoạt hình, nhà trường cần hỏi ý từng gia đình, và có phương án cho trẻ mà cha mẹ không đồng ý: dùng hình minh hoạ chung, hoặc không đưa trẻ vào sản phẩm, mà không làm trẻ cảm thấy bị bỏ rơi.
Giáo viên không nên dùng tài khoản cá nhân, ứng dụng miễn phí không rõ điều khoản để xử lý ảnh học sinh. Nên thống nhất với ban giám hiệu về công cụ được dùng, nơi lưu ảnh, thời hạn xoá. Ảnh học sinh tải lên một dịch vụ bên ngoài là dữ liệu của trẻ rời khỏi tầm kiểm soát của nhà trường.
Ví dụ giả định: một trường mầm non ở Lâm Đồng muốn làm video tổng kết năm học với các bé hoá thành nhân vật hoạt hình. Trường gửi phiếu hỏi ý kiến phụ huynh kèm mô tả cụ thể, chỉ dùng ảnh của các bé có đồng ý, các bé còn lại xuất hiện bằng hình vẽ chung của lớp, video gửi qua kênh nội bộ cho phụ huynh, không đăng công khai, và ảnh gốc được xoá khỏi công cụ ngay sau khi xuất video. Cuối phiếu, trường ghi rõ người phụ trách để phụ huynh hỏi thêm hoặc rút lại đồng ý trước ngày làm video.
Dấu hiệu cần hành động ngay
Có những tình huống cha mẹ nên xử lý ngay, không chờ đợi.
- Thấy ảnh hay video của con mình xuất hiện ở trang, tài khoản lạ, nhất là đã bị chỉnh sửa, ghép mặt: lưu bằng chứng, báo cáo với nền tảng, và báo cơ quan công an nếu nội dung có dấu hiệu xâm hại.
- Có người lạ nhắn tin xin ảnh con với lý do làm video hoạt hình, thi ảnh đẹp, làm mẫu quảng cáo: không gửi, kiểm tra kỹ danh tính và mục đích.
- Con kể bạn bè trong lớp ghép mặt con vào clip chế giễu: trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, nhẹ nhàng nhưng dứt khoát.
- Phát hiện ứng dụng con đang dùng tự động xử lý khuôn mặt, đổi mặt mà gia đình chưa biết: xem lại quyền truy cập, cài đặt quản lý của phụ huynh, và nói chuyện với con.
Với nội dung xâm hại trẻ em, đừng chia sẻ tiếp, kể cả để "cảnh báo" mọi người, vì việc chia sẻ làm nội dung lan rộng thêm. Hãy báo cáo qua kênh chính thức của nền tảng và cơ quan chức năng.
Ba hiểu lầm hay gặp của cha mẹ
"Con còn nhỏ, lớn lên sẽ không ai nhận ra." Gương mặt thay đổi nhiều theo tuổi, nhưng ảnh trên mạng thường đi kèm tên, ngày sinh, tên trường, tên bố mẹ trong phần bình luận. Chính những thông tin đi kèm ấy, chứ không riêng gương mặt, giúp người lạ nối được hình ảnh hồi nhỏ với đứa trẻ khi đã lớn. Một video ghép mặt vui vẻ hôm nay có thể là thứ con bị bạn bè đào lại để trêu ở tuổi mười lăm.
"Ứng dụng nổi tiếng, nhiều người dùng thì chắc an toàn." Mức độ phổ biến không nói lên điều khoản dữ liệu. Có những ứng dụng đổi mặt rất nhiều người dùng mà điều khoản cho phép giữ ảnh tải lên trong thời gian dài. An toàn hay không phải đọc ở điều khoản và cài đặt, không đọc ở số lượt tải.
"Chỉ gửi nhóm gia đình thì không sao." Nhóm gia đình nhiều thế hệ có khi tới vài chục người, gồm cả họ hàng xa, bạn của họ hàng. Ảnh được chuyển tiếp sang nhóm khác là chuyện rất thường. Gửi riêng cho từng người thân gần, hoặc dùng album chia sẻ có kiểm soát người xem, an toàn hơn đăng vào nhóm lớn.
Câu hỏi thường gặp
Biến ảnh con thành nhân vật hoạt hình để làm ảnh đại diện của bố mẹ có ổn không?
Thường là ổn nếu nhân vật hoạt hình không nhận ra được mặt con rõ ràng và bạn đã xoá ảnh gốc khỏi ứng dụng. Ảnh đại diện là công khai, nên chọn phiên bản cách điệu mạnh, không kèm tên, tuổi hay trường của con.
Ông bà muốn đăng clip ghép mặt cháu lên trang cá nhân thì cha mẹ nên nói thế nào?
Ông bà thường làm vì thương cháu và tự hào. Cha mẹ có thể giải thích nhẹ nhàng rằng ảnh rõ mặt trẻ trên mạng dễ bị người lạ lấy dùng, rồi đề nghị ông bà gửi riêng trong nhóm gia đình hoặc đặt chế độ chỉ người thân xem.
Có ứng dụng nào an toàn tuyệt đối để xử lý ảnh trẻ em không?
Không có công cụ nào an toàn tuyệt đối. Hãy ưu tiên công cụ có điều khoản dữ liệu rõ ràng, cho xoá ảnh, không dùng ảnh để huấn luyện, và kiểm lại điều khoản hiện hành trước mỗi lần dùng. Càng ít ảnh tải lên càng ít rủi ro.
Giáo viên có được dùng AI làm video có gương mặt học sinh không?
Chỉ nên làm khi nhà trường cho phép, có đồng ý của phụ huynh từng em, dùng công cụ được nhà trường thống nhất, và video chỉ chia sẻ trong kênh nội bộ. Học sinh không có đồng ý thì dùng hình minh hoạ chung, không để em nào cảm thấy bị loại ra.
Con lớn rồi muốn xoá các video ghép mặt hồi nhỏ thì cha mẹ nên làm gì?
Nên tôn trọng và cùng con xoá ở những nơi gia đình kiểm soát được: trang cá nhân, nhóm chat, ổ lưu trữ. Với những nơi khác, có thể nhờ người đã đăng gỡ xuống. Việc này cũng cho con thấy cha mẹ coi trọng quyền của con với hình ảnh của mình.
Ảnh con chỉ chụp từ phía sau thì có cần thận trọng như ảnh rõ mặt không?
Ảnh không rõ mặt ít rủi ro hơn nhiều và là lựa chọn tốt khi muốn chia sẻ khoảnh khắc của con. Vẫn nên tránh ảnh có đồng phục, tên trường, địa chỉ nhà, vì những chi tiết này đủ để người lạ xác định được trẻ.