Trong phim ngắn và quảng cáo nhỏ, kỹ thuật ghép mặt, dựng khẩu hình và nhân bản giọng có thể dùng đúng mực khi mọi diễn viên, người mẫu có gương mặt hay giọng nói bị xử lý đều đã ký đồng ý cho đúng cách dùng đó, khán giả không bị dẫn dắt tin vào điều sai, và quảng cáo không dùng hình ảnh để tạo lời chứng thực giả. Những dự án lớn có phòng pháp chế lo việc này; nhóm làm phim độc lập, studio nhỏ và chủ cửa hàng tự làm quảng cáo thì thường phải tự lo.
Bài này đi qua ba cách dùng hay gặp nhất ở quy mô nhỏ: trẻ hoá hoặc làm già diễn viên, thay mặt người đóng thế, lồng tiếng sang ngôn ngữ khác. Phần quyền của người biểu diễn chuyên nghiệp được trang AI Nghệ Thuật bàn kỹ; ở đây tập trung vào việc nên làm, nên tránh với người tham gia và người xem.
Ba cách dùng phổ biến ở quy mô nhỏ
Trẻ hoá hoặc làm già: một phim ngắn kể chuyện đời một người qua ba chục năm, ngân sách chỉ đủ thuê một diễn viên. Thay vì tìm thêm diễn viên trẻ giống mặt, nhóm làm phim dùng AI để làm diễn viên chính trông trẻ đi ở các cảnh hồi tưởng. Đây là cách dùng ít rủi ro nhất, vì vẫn là gương mặt của chính người diễn, chỉ ở một độ tuổi khác.
Thay mặt người đóng thế: cảnh ngã xe, cảnh chạy dưới mưa do người đóng thế thực hiện, sau đó gương mặt diễn viên chính được ghép vào. Ở đây có hai người cần đồng ý: diễn viên chính, cho phép mặt mình được đặt lên thân người khác, và người đóng thế, cho phép mặt mình bị thay. Người đóng thế thường bị quên trong các thoả thuận.
Lồng tiếng và dựng khẩu hình sang ngôn ngữ khác: một quảng cáo của cơ sở du lịch ở Quảng Ninh được dựng lại để người dẫn nói tiếng Anh, tiếng Hàn với khẩu hình khớp, giọng vẫn giống người dẫn. Cách dùng này tiện, nhưng người dẫn cần biết chính xác họ sẽ "nói" những câu gì bằng ngôn ngữ mình không hiểu, vì họ chịu trách nhiệm trước người xem về những lời đó.
Thoả thuận với người tham gia cần ghi những gì
Một thoả thuận rõ ràng bảo vệ cả hai bên. Với dự án nhỏ, văn bản không cần dài, nhưng nên có đủ các điểm sau. Điều khoản cụ thể nên được luật sư xem nếu dự án có giá trị thương mại.
- Gương mặt, giọng nói của ai sẽ được xử lý bằng AI, xử lý theo cách nào: trẻ hoá, thay mặt, dựng khẩu hình, nhân bản giọng.
- Sản phẩm dùng ở đâu, trong bao lâu: chỉ phim ngắn dự thi, hay cả quảng cáo, mạng xã hội, truyền hình.
- Có được dùng dữ liệu mẫu (ảnh, ghi âm, mô hình giọng) cho dự án khác không. Mặc định nên là không.
- Khi nào dữ liệu mẫu và mô hình được xoá, ai chịu trách nhiệm xoá, người tham gia được xác nhận việc xoá bằng cách nào.
- Người tham gia có được xem bản dựng cuối trước khi phát hành không, có quyền yêu cầu sửa trong phạm vi nào.
- Nội dung lời nói được dựng bằng AI, nhất là lời lồng sang ngôn ngữ khác, phải được người tham gia đọc bản dịch và đồng ý.
- Thù lao cho phần sử dụng hình ảnh, giọng nói bằng AI, nếu có, được tính riêng hay gộp chung.
Với người đóng thế, ghi rõ việc gương mặt họ sẽ bị thay và họ đồng ý điều đó. Nhiều người đóng thế không ngại, nhưng họ có quyền được biết trước, và có quyền yêu cầu được ghi tên trong phần danh đề.
Quảng cáo: những điều không được làm bằng deepfake
Không tạo lời chứng thực giả. Dựng một "khách hàng" là người thật nói rằng đã dùng sản phẩm và hài lòng, trong khi người đó chưa từng nói vậy, là lừa người xem. Kể cả khi người đó đồng ý cho dùng mặt, nếu họ chưa thật sự dùng sản phẩm thì lời chứng thực vẫn là giả.
Không dùng gương mặt, giọng nói người nổi tiếng chưa ký hợp đồng. Đây là trường hợp phổ biến trong các quảng cáo lừa đảo trên mạng. Một cơ sở kinh doanh đứng đắn không bao giờ nên đi gần ranh giới này, dù chỉ "na ná" một người nổi tiếng để gợi liên tưởng.
Không dùng hình ảnh bác sĩ, chuyên gia dựng bằng AI để giới thiệu sản phẩm sức khoẻ. Người xem tin chuyên gia nhiều hơn tin quảng cáo, và quảng cáo sản phẩm liên quan tới sức khoẻ có quy định riêng chặt chẽ. Một "bác sĩ" do AI dựng nói về công dụng sản phẩm là lừa dối, kể cả khi gắn nhãn nhỏ ở góc.
Không giấu việc dùng AI khi nó ảnh hưởng tới quyết định mua. Một người mẫu ảo mặc thử quần áo, một người dẫn ảo giới thiệu tour du lịch đều cần được gắn nhãn. Người xem có quyền biết sản phẩm trông thế nào trên người thật.
Đơn đặt hàng nào nên nhận, nên sửa, nên từ chối
Studio nhỏ và người làm video tự do thường nhận những yêu cầu sau. Bảng gợi ý cách phản hồi, các tình huống đều là ví dụ giả định.
| Yêu cầu của khách | Phản hồi gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Dựng chủ cửa hàng nói tiếng Anh giới thiệu sản phẩm | Nhận, kèm bước cho chủ cửa hàng duyệt bản dịch và gắn nhãn | Chính chủ, có đồng ý, minh bạch |
| Trẻ hoá diễn viên chính cho cảnh hồi tưởng | Nhận, có văn bản đồng ý của diễn viên | Gương mặt của chính người diễn |
| Làm "khách hàng" nói lời khen bằng gương mặt nhân viên | Sửa: nhân viên đóng vai nhân viên, hoặc dùng lời khen thật có đồng ý | Tránh lời chứng thực giả |
| Thay mặt người mẫu bằng gương mặt "đẹp hơn" do AI tạo | Sửa: gắn nhãn người mẫu ảo, hoặc giữ người mẫu thật | Người mẫu thật bị thay mà không biết; người xem bị dẫn dắt |
| Ghép mặt một người nổi tiếng "cho vui, không ai để ý" | Từ chối | Dùng hình ảnh trái phép, dễ bị xem là lừa đảo |
| Dựng đối thủ cạnh tranh nói điều bất lợi | Từ chối | Bôi nhọ, có thể vi phạm quy định về cạnh tranh và quảng cáo |
Giữ một bảng như vậy trong quy trình nhận đơn giúp bạn từ chối khách một cách điềm tĩnh, có lý do rõ ràng, thay vì phải tranh luận lại từ đầu mỗi lần.
Gắn nhãn sao cho người xem thật sự thấy
Nhãn chỉ có tác dụng khi người xem đọc được. Một dòng chữ rất nhỏ ở góc, hiện trong một giây đầu, đáp ứng hình thức nhưng không đáp ứng tinh thần. Với quảng cáo dùng người dẫn ảo hay lồng tiếng bằng AI, nhãn nên xuất hiện đủ lâu, đủ lớn để người xem bình thường nhận ra, và có trong phần mô tả.
Các nền tảng lớn thường có tuỳ chọn khai báo nội dung được tạo hoặc chỉnh sửa đáng kể bằng AI khi đăng. Hãy bật tuỳ chọn này cho mọi sản phẩm có ghép mặt, dựng khẩu hình hay giọng nhân bản. Quy định quảng cáo trong nước và chính sách của từng nền tảng có thể yêu cầu cụ thể hơn; hãy kiểm văn bản và chính sách hiện hành trước khi phát hành chiến dịch.
Với phim ngắn, nhãn có thể đặt ở phần danh đề cuối phim, ghi rõ cảnh nào dùng kỹ thuật gì. Khán giả phim thường chấp nhận kỹ xảo, nhưng ghi rõ vẫn là cách tôn trọng họ và tôn trọng diễn viên, người đóng thế.
Bảo quản dữ liệu mẫu trong studio nhỏ
Studio nhỏ thường lưu mọi thứ trong một ổ cứng dùng chung hoặc một thư mục đám mây mà cả nhóm cùng vào được. Với dữ liệu mặt và giọng của diễn viên, cách làm này quá lỏng. Mô hình giọng của một người dẫn, nếu bị lộ, có thể bị dùng để giả mạo họ trong những cuộc gọi lừa người thân.
Nên tách riêng thư mục dữ liệu mẫu, chỉ một hai người được vào, đặt mật khẩu mạnh và xác thực hai bước cho tài khoản dịch vụ AI dùng để dựng. Mỗi dự án có một ngày xoá dữ liệu mẫu ghi trong thoả thuận và trong lịch làm việc. Khi xoá, báo lại cho người tham gia.
Trước khi tải dữ liệu lên một dịch vụ dựng hình, dựng giọng bên ngoài, hãy đọc điều khoản về việc họ lưu trữ và sử dụng dữ liệu tải lên. Chỉ tải phần cần thiết, cắt bỏ những đoạn ghi âm có thông tin riêng tư. Điều khoản các dịch vụ thay đổi thường xuyên, nên kiểm lại ở mỗi dự án mới.
Khi người tham gia đổi ý sau khi sản phẩm đã phát hành
Một người mẫu đồng ý cho dựng khẩu hình tiếng Hàn trong quảng cáo, sáu tháng sau nhắn rằng họ không muốn tiếp tục xuất hiện vì đã chuyển sang làm cho một công ty khác. Một diễn viên được trẻ hoá trong phim ngắn, sau này thấy cảnh đó bị cắt ra lan trên mạng với lời bình chế giễu. Những tình huống như vậy xảy ra nhiều hơn người làm nghề nghĩ, và cách xử lý tốt nhất là đã tính trước trong thoả thuận.
Về nguyên tắc, nên phân biệt hai phần. Phần đã phát hành theo đúng thoả thuận, như một phim đã chiếu ở liên hoan, thường khó thu hồi và người tham gia hiểu điều đó khi ký. Phần đang tiếp tục được dùng, như quảng cáo còn chạy, mô hình giọng còn lưu, thì nên có điều khoản cho phép người tham gia yêu cầu dừng sau một thời hạn báo trước hợp lý. Dữ liệu mẫu và mô hình thì nên xoá ngay khi họ yêu cầu, vì giữ chúng không còn lý do chính đáng.
Khi một đoạn trong sản phẩm bị cắt ra dùng sai, nhóm làm phim nên chủ động hỗ trợ người tham gia báo cáo với nền tảng và đính chính trên kênh chính thức. Người tham gia đã tin bạn khi trao gương mặt, giọng nói; đứng về phía họ lúc có chuyện là cách giữ uy tín lâu dài cho một studio nhỏ, nơi mỗi lần cộng tác đều dựa vào lời giới thiệu truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Diễn viên đã ký hợp đồng đóng phim thì có cần ký thêm cho phần xử lý bằng AI không?
Nên có. Hợp đồng đóng phim thông thường có thể không đề cập việc ghép mặt, dựng khẩu hình hay nhân bản giọng. Một phụ lục ngắn ghi rõ phần này giúp tránh tranh cãi và để diễn viên hiểu rõ hình ảnh, giọng nói của mình sẽ được dùng thế nào.
Quảng cáo dùng người mẫu hoàn toàn do AI tạo có cần gắn nhãn không?
Nên gắn. Dù không có người thật nào bị dùng hình ảnh, người xem vẫn có quyền biết người mẫu không có thật, nhất là với quần áo, mỹ phẩm, nơi hình ảnh ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định mua. Kiểm thêm quy định quảng cáo hiện hành.
Có nên dùng giọng nhân bản của người dẫn cũ khi họ đã nghỉ làm?
Không nên, trừ khi thoả thuận ban đầu ghi rõ và người đó vẫn đồng ý. Người đã nghỉ có quyền không muốn giọng mình tiếp tục đại diện cho một thương hiệu. Khi họ nghỉ, nên xoá mô hình giọng theo thoả thuận.
Phim ngắn dự thi có dùng trẻ hoá diễn viên có bị loại không?
Tuỳ quy chế từng cuộc thi. Một số cuộc thi yêu cầu khai báo việc dùng AI trong sản xuất, một số có hạng mục riêng. Hãy đọc kỹ quy chế hiện hành và khai báo đầy đủ trong hồ sơ dự thi.
Khách hàng nói đã có sự đồng ý của người trong video, studio có cần kiểm lại không?
Nên yêu cầu xem văn bản đồng ý, hoặc ghi vào hợp đồng rằng khách chịu trách nhiệm về việc có sự đồng ý. Với gương mặt người nổi tiếng, cần thận trọng gấp đôi vì đây là trường hợp hay bị làm giả giấy tờ đồng ý.
Dùng AI để sửa lỗi khẩu hình khi diễn viên nói vấp có cần xin phép không?
Đây là chỉnh sửa nhỏ trên chính lời diễn viên đã nói, ít rủi ro. Tuy vậy, nên nói với diễn viên từ đầu rằng có thể chỉnh khẩu hình bằng AI, và không dùng cách này để thay đổi nội dung câu nói.