Diện mạo người dẫn ảo nên chọn theo người xem và loại nội dung: video quy trình cho người lớn hợp với nhân vật dựng sẵn giống người, video cho trẻ em và nội dung nhẹ nhàng hợp với hoạt hình, còn nhân vật dựa trên nhân viên thật chỉ nên làm khi có lý do rõ ràng và có thoả thuận bằng văn bản. Nhân vật càng giống thật không có nghĩa là càng tốt.
Bài này giúp người làm video đào tạo, bài giảng, bản tin nội bộ và video hướng dẫn chọn hình dáng cho nhân vật dẫn: bốn kiểu diện mạo phổ biến, cách chọn theo người xem, hiện tượng người xem khó chịu khi nhân vật gần giống người mà chưa đủ, trang phục và cử chỉ hợp văn hoá công sở Việt Nam, khi nào nên dựng từ người thật, những diện mạo nên tránh và cách giữ nhân vật đồng nhất.
Bốn kiểu diện mạo người dẫn ảo hay gặp
Nhân vật dựng sẵn giống người. Gương mặt, dáng người có sẵn trong kho của nền tảng, trông như người thật nhưng không phải bản sao của ai cụ thể. Lựa chọn phổ biến nhất cho video công việc vì nhanh và trông chuyên nghiệp. Điểm cần kiểm là điều khoản: nhân vật đó có được dùng cho mục đích của bạn không, có thể xuất hiện trong video của rất nhiều công ty khác.
Nhân vật hoạt hình. Phong cách vẽ hai chiều hay ba chiều, rõ ràng là nhân vật. Người xem không kỳ vọng nó giống người, nên khẩu hình và cử động chưa mượt cũng ít bị bắt lỗi. Hợp với bài giảng cho học sinh nhỏ, video hướng dẫn vui, nhân vật thương hiệu.
Nhân vật cách điệu hoặc biểu tượng. Một hình đơn giản như khuôn mặt tối giản, nhân vật hình con vật, thậm chí chỉ là biểu tượng chuyển động theo giọng nói. Phù hợp khi nội dung là trọng tâm, nhân vật chỉ để dẫn dắt. Ít rủi ro nhất về hình ảnh cá nhân.
Nhân vật dựa trên người thật. Dựng từ hình và giọng của một người cụ thể, thường là chính người làm video hoặc nhân viên đã đồng ý. Người xem quen mặt thấy gần gũi, nhưng đây là dữ liệu sinh trắc của một con người, kéo theo nhiều trách nhiệm hơn ba kiểu trên.
Chọn theo người xem và loại nội dung
Bảng dưới là gợi ý ban đầu; nên thử với một nhóm nhỏ người xem thật trước khi chốt cho cả bộ video.
| Bối cảnh | Kiểu gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Video quy trình, quy định cho nhân viên văn phòng | Dựng sẵn giống người hoặc cách điệu | Trông chuyên nghiệp, không gây xao nhãng |
| Video cho công nhân, nhân viên hiện trường xem trên điện thoại | Cách điệu hoặc hoạt hình đơn giản | Màn hình nhỏ, cần nhìn rõ phần thao tác hơn khuôn mặt |
| Bài giảng cho học sinh tiểu học | Hoạt hình | Trẻ không nhầm nhân vật với người thật |
| Bài giảng cho học sinh lớn, sinh viên | Hoạt hình hoặc dựng sẵn | Tuỳ môn và phong cách giáo viên |
| Video hướng dẫn khách hàng | Dựng sẵn hoặc nhân vật thương hiệu | Đồng nhất với hình ảnh cửa hàng |
| Giảng viên muốn học viên quen mặt | Dựa trên chính giảng viên | Chỉ khi giảng viên tự nguyện và hiểu rủi ro |
Đừng chọn nhân vật chỉ vì người làm thấy đẹp. Người xem quan tâm nhân vật có làm họ khó tập trung không, có hợp với nội dung không. Một nhân vật quá bắt mắt trong video quy trình an toàn có thể khiến người xem nhớ nhân vật mà quên nội dung.
Giống thật đến đâu là vừa
Có một hiện tượng được bàn nhiều trong thiết kế nhân vật, thường gọi là thung lũng kỳ lạ: khi một nhân vật gần giống người nhưng chưa thật hẳn, người xem dễ thấy khó chịu hơn so với nhân vật rõ ràng là hoạt hình. Ánh mắt không chớp đúng nhịp, khẩu hình hơi lệch, nụ cười không chạm đến mắt là những chi tiết nhỏ nhưng tạo cảm giác bất an kéo dài suốt video.
Với người dẫn ảo, điều này có nghĩa là mức giống thật cao nhất mà nền tảng cung cấp không phải lúc nào cũng là lựa chọn tốt. Nhân vật dựng sẵn chất lượng tốt có thể trông rất tự nhiên ở khung hình nhỏ góc màn hình, nhưng lộ điểm yếu khi phóng to toàn khung trong thời gian dài. Cách kiểm đơn giản: xuất một đoạn năm phút, cho vài người xem trọn vẹn và hỏi họ có thấy chỗ nào gượng không.
Một lý do khác để không chạy theo độ giống thật: nhân vật càng giống người, người xem càng dễ quên đó là nhân vật số, nhất là khi xem lướt trên điện thoại. Nhãn nội dung do AI tạo vẫn cần, nhưng chọn diện mạo hơi cách điệu là một lớp minh bạch tự nhiên, nhất là với video phát ra ngoài công ty.
Trang phục, phông nền và cử chỉ hợp công sở Việt Nam
Phần lớn nhân vật dựng sẵn được thiết kế theo bối cảnh nước ngoài. Vài điểm cần chỉnh để người xem Việt Nam thấy tự nhiên:
- Trang phục lịch sự, kín đáo, màu trung tính. Áo sơ mi, áo khoác công sở hợp với hầu hết nội dung. Tránh trang phục quá thời trang, hở vai, hoặc đồng phục giống của một hãng, một ngành cụ thể như y tế, công an nếu nội dung không thuộc ngành đó.
- Phông nền đơn giản, không có chữ, không có biểu tượng của công ty khác. Phông văn phòng mờ hoặc màu trơn theo màu nhận diện của bạn là đủ.
- Cử chỉ tay vừa phải. Nhân vật vung tay liên tục gây mệt mắt; nhân vật đứng im như tượng lại thiếu sức sống. Nhiều nền tảng cho chọn mức cử động, nên thử vài mức.
- Ánh mắt nhìn thẳng ống kính khi nói với người xem, nhưng tránh nhìn chằm chằm không chớp suốt video.
- Tuổi và vẻ ngoài phù hợp vai trò. Người dẫn video quy trình cho nhân viên mới có thể trẻ trung; người dẫn video chính sách cho quản lý cấp trung có thể chín chắn hơn. Đây là cảm nhận chung, không phải quy tắc cứng.
- Chọn nhân vật có nét gần với người xem nếu nội dung cho người Việt, nhưng không cố tạo "gương mặt Việt" theo khuôn mẫu.
Nếu công ty có nhiều nhóm người xem, có thể dùng hai ba nhân vật cho các dòng video khác nhau, nhưng mỗi dòng giữ cố định một nhân vật. Đổi nhân vật liên tục làm bộ tài liệu thiếu nhận diện.
Khi muốn dựng người dẫn từ một người thật
Dựng nhân vật từ chính mình hoặc từ một nhân viên là lựa chọn hợp lý trong vài trường hợp, như giảng viên muốn giữ sự quen thuộc với học viên. Các bước tối thiểu:
- Xác định lý do. Nếu nhân vật dựng sẵn làm được việc, không cần dùng hình người thật.
- Người được dựng phải tự nguyện, không bị ép bởi quan hệ cấp trên cấp dưới. Đồng ý ghi bằng văn bản, nói rõ video nào, dùng trong bao lâu, ai được sửa lời nhân vật nói.
- Thoả thuận có điều khoản rút lại: người đó có thể dừng việc dùng nhân vật, và công ty xoá dữ liệu mẫu, gỡ hoặc thay video trong thời hạn hợp lý, nhất là khi họ nghỉ việc.
- Đọc điều khoản nền tảng về nơi lưu dữ liệu hình và giọng mẫu, quyền của nền tảng với dữ liệu đó, cách xoá.
- Quy định nhân vật không được nói những gì: không phát ngôn thay người đó về quan điểm cá nhân, không dùng ngoài phạm vi đã đồng ý.
- Gắn nhãn rõ trên mọi video rằng đây là nhân vật do AI tạo dựa trên hình ảnh của người đó, có sự đồng ý.
Phần hợp đồng, lưu trữ mẫu và thu hồi bản sao số được bàn chi tiết ở danh mục bản sao số của chính mình; phần pháp lý về hình ảnh và dữ liệu sinh trắc có ở danh mục quyền hình ảnh trên trang. Không bao giờ dựng nhân vật từ video cũ hay ảnh của một người khi chưa hỏi họ.
Những diện mạo nên tránh
Một số lựa chọn có vẻ hấp dẫn nhưng gây rủi ro về đạo đức, pháp lý hoặc làm hỏng lòng tin của người xem:
- Nhân vật giống một người nổi tiếng, người dẫn chương trình, ca sĩ, chính khách hay người có ảnh hưởng, kể cả khi chỉ "na ná". Người xem có thể hiểu nhầm người đó tham gia hoặc ủng hộ nội dung.
- Nhân vật nhái nhân vật hoạt hình, linh vật của công ty hoặc tác phẩm khác.
- Nhân vật ăn mặc hoặc tạo dáng gợi cảm để thu hút người xem. Không phù hợp với video công việc và làm giảm sự nghiêm túc của nội dung.
- Nhân vật mang khuôn mẫu về giới, vùng miền, dân tộc, như luôn chọn nữ cho vai thư ký, nam cho vai quản lý.
- Nhân vật là trẻ em giống người thật dẫn nội dung cho người lớn, hoặc dùng ảnh trẻ em thật để dựng nhân vật.
- Nhân vật mặc đồng phục cơ quan nhà nước, quân đội, công an, y tế khi nội dung không do cơ quan đó phát hành.
Câu hỏi tự kiểm đơn giản trước khi chốt: nếu người xem nghĩ nhân vật này là một người thật cụ thể, hoặc đại diện cho một cơ quan cụ thể, thì có ai bị hiểu nhầm hay bị tổn hại không. Nếu câu trả lời là có, đổi diện mạo.
Giữ nhân vật đồng nhất qua thời gian
Một nhân vật dẫn dùng lâu sẽ trở thành gương mặt quen của bộ tài liệu. Để giữ đồng nhất, lập một trang mô tả nhân vật: kiểu diện mạo, trang phục mặc định, phông nền, giọng đọc, tốc độ, cách xưng hô, những điều nhân vật không nói. Người mới vào phòng làm video đọc trang này là làm được video cùng phong cách.
Nền tảng có thể ngừng cung cấp một nhân vật dựng sẵn, đổi phiên bản làm khuôn mặt khác đi, hoặc đổi điều khoản. Vì vậy nên lưu lại bản xuất video gốc, ghi tên nhân vật và phiên bản đã dùng, và chuẩn bị sẵn phương án nếu phải đổi nhân vật. Bộ kịch bản lưu riêng sẽ giúp chuyển sang nhân vật mới mà không phải viết lại.
Cuối cùng, định kỳ hỏi người xem về nhân vật. Có thể sau một năm, người xem thấy nhàm hoặc thấy nhân vật không còn hợp với hình ảnh công ty. Thay nhân vật là chuyện bình thường, miễn là thông báo cho người xem và thay đồng loạt, không để hai nhân vật lẫn lộn trong cùng một khoá học.
Câu hỏi thường gặp
Người dẫn ảo càng giống thật càng tốt phải không?
Không hẳn. Nhân vật gần giống người mà chưa thật hẳn dễ khiến người xem khó chịu, và nhân vật quá giống người dễ làm người xem quên đó là nhân vật số. Với nhiều video, nhân vật hơi cách điệu hoặc hoạt hình lại hiệu quả hơn.
Video bài giảng cho học sinh nhỏ nên dùng người dẫn ảo kiểu nào?
Nên dùng nhân vật hoạt hình rõ ràng là nhân vật, tránh gương mặt giống người thật để trẻ không nhầm. Giáo viên nên giới thiệu nhân vật trên lớp trước khi cho học sinh xem ở nhà.
Dùng nhân vật dựng sẵn của nền tảng có cần lưu ý gì không?
Đọc điều khoản về phạm vi được dùng, nhất là cho video quảng cáo hay phát công khai, và nhớ rằng nhân vật đó có thể xuất hiện trong video của nhiều công ty khác. Lưu tên và phiên bản nhân vật đã dùng phòng khi nền tảng thay đổi.
Muốn dựng người dẫn ảo từ một nhân viên cần những gì?
Nhân viên tự nguyện, đồng ý bằng văn bản ghi rõ phạm vi video, thời hạn, quyền rút lại và cách xoá dữ liệu khi nghỉ việc. Kiểm điều khoản nền tảng về lưu dữ liệu mẫu và gắn nhãn rõ trên mọi video.
Có được làm người dẫn ảo trông giống một người nổi tiếng không?
Không nên, kể cả khi chỉ na ná. Người xem có thể hiểu nhầm người đó tham gia hoặc ủng hộ nội dung, và việc này có thể xâm phạm quyền đối với hình ảnh của họ. Chọn nhân vật không giống ai cụ thể.
Có nên đổi người dẫn ảo sau một thời gian dùng không?
Có thể đổi khi người xem thấy nhàm hoặc nhân vật không còn hợp với hình ảnh công ty. Thông báo cho người xem và đổi đồng loạt trong cùng một khoá học, không để hai nhân vật lẫn lộn.