Linh vật do AI vẽ hoàn toàn, không có đóng góp sáng tạo đáng kể của con người, có thể gặp khó khi muốn được bảo hộ quyền tác giả theo nguyên lý chung của pháp luật sở hữu trí tuệ, vốn đặt con người làm tác giả. Cách giảm rủi ro thực tế gồm ba việc: để con người tham gia thật sự vào việc sáng tạo và chỉnh sửa nhân vật, lưu hồ sơ quá trình đó, và cân nhắc đăng ký nhãn hiệu có hình nhân vật cho nhóm hàng của mình. Kèm theo là thoả thuận rõ với người vẽ và đọc điều khoản của công cụ đã dùng.
Bài này nói nguyên lý chung, không phải tư vấn pháp lý cho vụ việc cụ thể. Quy định về quyền đối với sản phẩm có AI tham gia đang được bàn luận và sửa đổi ở nhiều nước, kể cả Việt Nam, nên mọi nhận định ở đây cần đối chiếu văn bản hiện hành. Khi có tranh chấp hoặc định đầu tư lớn vào nhân vật, hãy hỏi luật sư sở hữu trí tuệ; bạn có thể tìm hiểu thêm và đặt câu hỏi cho luật sư trên AI Cố Vấn. Ví dụ dùng linh vật giả định Cá Bống của một cửa hàng nước mắm ở Hải Phòng.
Vì sao "AI vẽ" làm câu chuyện bảo hộ phức tạp hơn
Theo cách tiếp cận truyền thống, quyền tác giả bảo hộ hình thức thể hiện do con người trực tiếp sáng tạo ra. Khi bạn tự vẽ Cá Bống hay thuê họa sĩ vẽ, người sáng tạo rõ ràng. Khi Cá Bống đi ra từ một câu lệnh ngắn gõ vào công cụ tạo ảnh, câu hỏi đặt ra là ai sáng tạo: người gõ câu lệnh, công ty làm công cụ, hay không ai cả. Nhiều cơ quan quản lý và toà án ở các nước đã có quan điểm rằng phần do máy tự sinh ra mà không có sự kiểm soát sáng tạo của con người thì khó được coi là tác phẩm được bảo hộ; phần do con người chọn lọc, sắp xếp, chỉnh sửa có thể được xem xét riêng.
Với cửa hàng nhỏ, hệ quả thực tế là: nếu Cá Bống chỉ là một ảnh AI tạo rồi dùng nguyên, bạn có thể gặp khó khi muốn ngăn người khác dùng một hình gần giống, nhất là khi họ cũng tạo được hình đó bằng câu lệnh tương tự. Ngược lại, nếu bạn hoặc người vẽ của bạn đã phát triển nhân vật qua nhiều bước sáng tạo có chủ đích, vẽ lại, đặt tỉ lệ, tạo biểu cảm, thì phần đóng góp đó có cơ sở hơn để bảo vệ.
Vì quan điểm pháp lý đang thay đổi, đừng dựa vào một bài báo hay một vụ án nước ngoài để kết luận cho trường hợp của mình. Dùng các nguyên lý ở đây để chuẩn bị hồ sơ tốt, rồi hỏi người hiểu luật khi cần.
Tăng phần đóng góp sáng tạo của con người
Ý tưởng và bối cảnh từ cửa hàng. Ghi lại quá trình nghĩ ra Cá Bống: vì sao là cá bống, gắn với câu chuyện nào của cửa hàng, những phương án đã loại. Đây là dấu vết tư duy sáng tạo của người.
Chọn lọc và kết hợp có chủ đích. Từ nhiều bản phác thảo, bạn chọn dáng của bản này, cách thể hiện vây của bản kia, rồi kết hợp lại. Việc chọn và kết hợp có lý do là đóng góp của người.
Vẽ lại bằng tay. Người vẽ dựng lại nhân vật thành nét sạch, quyết định tỉ lệ, độ dày nét, bảng màu. Đây thường là phần đóng góp rõ nhất.
Phát triển bộ biểu cảm, tư thế. Mỗi biểu cảm, tư thế được vẽ thêm là thêm phần sáng tạo của người, đồng thời làm nhân vật đầy đặn và khó nhái trọn vẹn.
Câu chuyện và tính cách đi kèm. Hồ sơ nhân vật, lời thoại, các tình huống nhân vật xuất hiện cũng là sản phẩm sáng tạo của người, góp phần làm nhân vật gắn chặt với cửa hàng của bạn.
Hồ sơ quá trình sáng tạo: giữ những gì
Nếu có tranh chấp, người có hồ sơ rõ ràng về việc ai tạo ra nhân vật, tạo khi nào, bằng cách nào thường ở thế tốt hơn. Hồ sơ không cần phức tạp, chỉ cần đầy đủ và có ngày tháng:
- Ghi chép ý tưởng ban đầu, phác thảo tay nếu có, kể cả bản nguệch ngoạc.
- Các câu lệnh đã dùng, công cụ và phiên bản, ngày tạo, những bản được giữ và bị loại.
- Các bản vẽ lại qua từng bước, tệp gốc có lớp, không chỉ ảnh xuất cuối cùng.
- Thoả thuận với người vẽ, người lồng tiếng, kèm chứng từ thanh toán.
- Ngày nhân vật xuất hiện công khai lần đầu, bài đăng, bao bì đầu tiên.
- Ảnh chụp điều khoản sử dụng của công cụ tạo ảnh tại thời điểm dùng, vì điều khoản có thể thay đổi sau này.
- Bản sao lưu ở ít nhất hai nơi, tách khỏi máy tính hằng ngày.
Nhiều người làm thiết kế còn lưu toàn bộ thư mục làm việc kèm thời gian sửa tệp. Không cần thủ tục công chứng cho mọi thứ; điều quan trọng là hồ sơ được giữ liên tục từ đầu, không phải dựng lại khi đã có tranh chấp.
Đăng ký nhãn hiệu có hình nhân vật
Song song với quyền tác giả, nhiều doanh nghiệp đăng ký nhãn hiệu có hình nhân vật cho nhóm hàng hoá, dịch vụ của mình. Nhãn hiệu bảo vệ việc dùng dấu hiệu để phân biệt hàng hoá của bạn với người khác trong thương mại; nếu được cấp văn bằng, bạn có công cụ rõ ràng hơn để xử lý khi người khác dùng hình gần giống trên sản phẩm cùng loại. Nhãn hiệu không phụ thuộc vào việc hình do ai vẽ theo cách quyền tác giả phụ thuộc, nhưng vẫn phải đáp ứng điều kiện về khả năng phân biệt và không trùng, không tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu đã có.
Trước khi nộp đơn, tra cứu cơ sở dữ liệu nhãn hiệu công khai của cơ quan quản lý sở hữu công nghiệp để xem có nhãn hiệu hình nào gần giống trong nhóm hàng của bạn. Nước mắm của Cá Bống thuộc nhóm thực phẩm; nếu sau này bán thêm áo thun có hình Cá Bống thì là nhóm khác, cần cân nhắc phạm vi đăng ký. Thủ tục, lệ phí, thời gian thẩm định theo quy định hiện hành; nhiều cửa hàng nhỏ nhờ tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp làm hồ sơ.
Lưu ý khi nộp hình do AI tạo: một số điều khoản công cụ hạn chế việc đăng ký độc quyền với ảnh tạo ra, hoặc ảnh có thể quá giống ảnh của người khác tạo từ cùng công cụ. Bản vẽ lại bằng tay thường là bản phù hợp để nộp.
Thoả thuận với người vẽ và người lồng tiếng
Rất nhiều tranh chấp về linh vật không xảy ra với đối thủ mà với chính người đã vẽ hoặc lồng tiếng cho nhân vật. Thoả thuận bằng văn bản ngay từ đầu nên trả lời các câu sau.
| Câu hỏi | Vì sao quan trọng |
|---|---|
| Quyền đối với bản vẽ thuộc về ai sau khi thanh toán | Tránh việc người vẽ cho rằng chỉ bán quyền dùng, không chuyển quyền |
| Phạm vi sử dụng: kênh nào, sản phẩm nào, thời hạn bao lâu | In thú bông bán có thể nằm ngoài phạm vi ban đầu |
| Có được chỉnh sửa, phát triển thêm tư thế bởi người khác không | Cửa hàng cần thuê người khác vẽ tiếp khi người cũ bận |
| Người vẽ có được đưa vào hồ sơ năng lực không | Thường là có, nhưng nên ghi rõ |
| Có dùng bản vẽ để huấn luyện công cụ AI không, do ai | Liên quan cả quyền của người vẽ và an toàn của nhân vật |
| Giọng lồng tiếng có được nhân bản bằng AI không | Quyền đối với giọng nói gắn với người lồng tiếng, cần đồng ý rõ ràng |
Quyền nhân thân của tác giả, như quyền đứng tên, theo nguyên lý chung không chuyển nhượng được như quyền tài sản. Câu chữ cụ thể nên do người hiểu luật soạn hoặc rà lại; mẫu hợp đồng lấy trên mạng thường không khớp với tình huống có AI tham gia.
Khi phát hiện người khác dùng linh vật gần giống
Phản ứng theo trình tự giúp bạn vừa bảo vệ quyền, vừa không biến chuyện nhỏ thành ồn ào không cần thiết.
- Lưu bằng chứng: ảnh chụp, đường dẫn, thời điểm, sản phẩm có in hình. Không chỉnh sửa ảnh chụp.
- Đối chiếu với hồ sơ của mình: nhân vật của bạn xuất hiện từ khi nào, giống ở những chi tiết nào.
- Cân nhắc khả năng trùng ngẫu nhiên do cùng dùng công cụ AI với câu lệnh phổ biến, nhất là với những hình đơn giản như con cá cười.
- Nếu rõ ràng là sao chép, liên hệ bên kia một cách lịch sự, nêu căn cứ, đề nghị ngừng dùng.
- Với sao chép trên nền tảng mạng xã hội hoặc sàn thương mại điện tử, dùng cơ chế báo cáo vi phạm sở hữu trí tuệ của nền tảng.
- Khi bên kia không hợp tác hoặc thiệt hại lớn, hỏi luật sư về các bước tiếp theo.
Đừng để chính mình thành người nhái
Mặt kia của chuyện bảo hộ là không vô tình xâm phạm quyền của người khác. Câu lệnh nhắc tên một nhân vật hoạt hình nổi tiếng, một phong cách gắn với một xưởng phim cụ thể, hay tải ảnh nhân vật của thương hiệu khác lên làm tham chiếu đều có thể dẫn tới linh vật quá giống. Khi đó, mọi công sức làm hồ sơ của bạn lại thành bằng chứng chống lại chính mình.
Nguyên tắc an toàn: không dùng tên nhân vật, thương hiệu hay người nổi tiếng trong câu lệnh, không tải ảnh của người khác làm tham chiếu, kiểm trùng trước khi chốt, và để người vẽ chỉnh lại với ý thức tạo ra một thứ khác hẳn. Nếu ai đó nhìn Cá Bống và nói ngay "trông giống con cá trong phim kia", hãy coi đó là tín hiệu để quay lại bước ý tưởng, không phải để chỉnh vài chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Linh vật tạo hoàn toàn bằng AI có bị người khác lấy dùng tự do không?
Không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp. Phần do máy tự sinh mà không có đóng góp sáng tạo của người có thể khó được bảo hộ quyền tác giả, nhưng việc người khác dùng hình đó để gây nhầm lẫn với cửa hàng bạn vẫn có thể bị xử lý theo các quy định khác như cạnh tranh hoặc nhãn hiệu nếu bạn đã đăng ký. Hỏi luật sư cho trường hợp cụ thể.
Có nên ghi rõ linh vật được tạo với sự hỗ trợ của AI không?
Minh bạch về việc có dùng AI là thực hành tốt, nhất là khi nhân vật xuất hiện trong quảng cáo hay nội dung theo quy định cần gắn nhãn. Khi nộp hồ sơ đăng ký, khai thông tin trung thực theo yêu cầu của cơ quan tiếp nhận; che giấu việc dùng AI có thể gây bất lợi về sau.
Điều khoản của công cụ tạo ảnh ảnh hưởng thế nào đến quyền với linh vật?
Điều khoản quy định bạn được dùng ảnh tạo ra vào mục đích gì, gói nào được dùng thương mại, công ty có giữ quyền gì với ảnh và câu lệnh không. Đọc kỹ trước khi dùng cho linh vật, chụp lại điều khoản tại thời điểm dùng, vì điều khoản có thể thay đổi.
Đăng ký nhãn hiệu có hình linh vật có bắt buộc không?
Không bắt buộc. Nhiều cửa hàng nhỏ dùng linh vật mà không đăng ký. Đăng ký đáng cân nhắc khi bạn định dùng nhân vật lâu dài trên bao bì, mở rộng chi nhánh, nhượng quyền hay bán sản phẩm có in nhân vật, vì lúc đó giá trị của nhân vật và nguy cơ bị nhái đều tăng.
Nhân viên nghĩ ra linh vật trong giờ làm thì quyền thuộc về ai?
Phụ thuộc vào hợp đồng lao động, mô tả công việc và quy định hiện hành về tác phẩm tạo ra theo nhiệm vụ được giao. Để tránh tranh cãi, thoả thuận rõ bằng văn bản khi giao việc sáng tạo nhân vật cho nhân viên, nhất là khi người đó không phải nhân viên thiết kế chuyên trách.
Linh vật dựa trên con vật có thật có bị coi là nhái không?
Con vật như cá bống, con trâu, con mèo là thứ chung, không ai độc quyền. Điều có thể bị coi là nhái là cách thể hiện cụ thể giống một nhân vật đã có. Vì vậy cùng là cá bống, nhân vật của bạn cần những chi tiết thể hiện riêng, đủ khác để không gây nhầm lẫn với nhân vật cá đã nổi tiếng.