Trẻ em, nhất là trẻ dưới mười tuổi, rất khó phân biệt một nhân vật ảo trông như người thật với một con người, và càng khó nhận ra khi nhân vật đang quảng cáo. Phụ huynh không cần cấm hẳn, nhưng nên giải thích cho con theo độ tuổi rằng nhân vật do người lớn làm ra, có người viết lời, có người trả tiền; bật các cài đặt dành cho trẻ; và để ý vài dấu hiệu cho thấy con đang gắn bó hoặc bị dẫn dắt quá mức.
Bài này dành cho phụ huynh, ông bà và giáo viên tiểu học, trung học cơ sở. Mục tiêu không phải làm trẻ sợ công nghệ, mà giúp trẻ có thói quen hỏi "ai làm ra cái này và để làm gì", một câu hỏi sẽ còn có ích rất lâu khi con lớn lên giữa nội dung do AI tạo ra.
Vì sao trẻ đặc biệt dễ bị ảnh hưởng
Ở lứa tuổi mầm non và đầu tiểu học, trẻ chưa hiểu đầy đủ ý định của người khác. Trẻ thấy một nhân vật vui vẻ nói chuyện thì tin nhân vật là bạn, thấy nhân vật khen món đồ chơi thì tin món đó tốt. Trẻ cũng chưa tách được nội dung giải trí với nội dung quảng cáo; với trẻ, cả hai đều là "video". Người ảo được thiết kế dễ thương, nói chuyện trực tiếp với người xem, gọi người xem là bạn, càng làm ranh giới này mờ đi.
Ở tuổi lớn hơn, trẻ hiểu khái niệm quảng cáo nhưng lại dễ bị cuốn vào hình mẫu. Một nhân vật ảo trạc tuổi, ăn mặc đẹp, có nhiều người theo dõi, có thể trở thành chuẩn mực mà trẻ muốn giống: cách nói, cách ăn mặc, cả vóc dáng. Khác với thần tượng người thật, nhân vật ảo không bao giờ già đi, không bao giờ xấu đi, không bao giờ mắc lỗi trước công chúng, nên chuẩn mực ấy không thể đạt tới.
Thêm một điểm ít được để ý: nhiều nội dung cho trẻ được sản xuất hàng loạt bằng công cụ AI, với nhân vật hoạt hình lặp đi lặp lại, kịch bản rời rạc, màu sắc chói và âm thanh dồn dập. Chúng không nhất thiết có hại ngay, nhưng chiếm thời gian của trẻ mà không mang lại gì, và đôi khi lẫn những cảnh không phù hợp lọt qua bộ lọc của nền tảng.
Giải thích cho con theo độ tuổi
Không cần một bài giảng. Mỗi lần con xem cùng một nhân vật, nói một hai câu theo gợi ý dưới đây là đủ. Lặp lại nhiều lần quan trọng hơn nói một lần thật dài.
| Độ tuổi | Cách nói gợi ý | Việc nên làm cùng con |
|---|---|---|
| Dưới 6 tuổi | "Bạn này là hình vẽ, có cô chú làm ra bạn ấy, giống như phim hoạt hình." | Xem cùng, chọn sẵn kênh, không để con tự lướt video ngắn |
| 6 đến 9 tuổi | "Có người viết lời cho bạn ấy nói. Khi bạn ấy khen đồ chơi, có thể là cô chú bán đồ chơi trả tiền." | Chỉ cho con dòng quảng cáo; chơi trò đoán "video này có đang bán gì không" |
| 10 đến 12 tuổi | "Nhân vật này do một công ty vận hành. Con thử tìm xem công ty nào, họ kiếm tiền bằng cách nào." | Cùng đọc phần giới thiệu tài khoản; bàn về chuẩn đẹp trên mạng |
| 13 tuổi trở lên | Hỏi ý kiến con: "Con nghĩ sao về chuyện dùng người ảo để quảng cáo? Có công bằng với người xem không?" | Để con tự lập luận; chia sẻ cả những tài khoản người ảo làm tử tế |
Với tuổi mới lớn, giọng hỏi han quan trọng hơn giọng răn dạy. Trẻ dễ chấp nhận khi chính mình nhận ra một nhân vật đang dẫn dắt người xem, hơn là khi bố mẹ chê nhân vật mà con thích.
Cài đặt và giới hạn nên làm
Các nền tảng có tên gọi khác nhau và thay đổi theo thời gian; danh sách dưới mô tả theo chức năng để bạn tìm mục tương ứng trong ứng dụng con đang dùng.
- Dùng tài khoản hoặc chế độ dành cho trẻ: nhiều nền tảng có phiên bản riêng hoặc chế độ giới hạn nội dung theo tuổi. Khai đúng tuổi của con khi tạo tài khoản.
- Tắt nhắn tin riêng và bình luận với người lạ: nhân vật ảo cũng như mọi tài khoản khác, có thể bị kẻ xấu giả mạo để tiếp cận trẻ.
- Tắt mua hàng trong ứng dụng hoặc đặt mật khẩu cho mỗi lần mua: quà tặng ảo cho nhân vật, gói hội viên, vật phẩm trong trò chơi có nhân vật là những chỗ trẻ dễ chi tiền.
- Giới hạn thời gian: đặt thời lượng hằng ngày, và tốt hơn là thoả thuận với con trước về khung giờ xem.
- Chọn sẵn danh sách kênh: với trẻ nhỏ, chọn trước vài kênh có nội dung rõ ràng, đội làm minh bạch, thay vì để thuật toán đề xuất.
- Đặt thiết bị ở phòng chung: trẻ nhỏ xem ở phòng khách, có người lớn đi ngang qua, an toàn hơn nhiều so với xem một mình trong phòng.
Kiểm tra lại các cài đặt mỗi khi ứng dụng cập nhật hoặc con đổi thiết bị. Cài đặt bị đặt lại sau cập nhật là chuyện thường gặp.
Dấu hiệu cần để ý
Con nói về nhân vật như một người bạn có thật. Kể rằng nhân vật "buồn", "nhớ con", hoặc nói muốn gặp nhân vật. Đây là lúc nhẹ nhàng nhắc lại rằng nhân vật do người lớn làm ra.
Con đòi mua đúng món nhân vật dùng. Đặc biệt khi con đòi dồn dập, khóc lóc. Có thể nhân vật đang quảng cáo nhắm vào trẻ; xem cùng con để chỉ ra điều đó.
Con có tin nhắn qua lại với tài khoản nhân vật. Hỏi con xem nhân vật nói gì, có hỏi ảnh, địa chỉ, trường học không. Bất kỳ tài khoản nào hỏi những thứ đó ở trẻ đều cần chặn và báo cáo.
Con bắt đầu chê ngoại hình của mình. So sánh với nhân vật ảo có làn da, vóc dáng hoàn hảo. Trò chuyện về việc hình nhân vật được vẽ và chỉnh, và cân bằng bằng những hình mẫu người thật.
Con cáu khi bị dừng xem. Dấu hiệu chung của việc xem quá nhiều, không riêng người ảo. Giảm dần và thay bằng hoạt động khác thay vì cắt đột ngột.
Hình ảnh của chính con và nhân vật ảo
Một mặt khác của chủ đề này ít được nói tới: ảnh và video của trẻ do phụ huynh đăng lên mạng có thể bị lấy để tạo nhân vật ảo hoặc ghép vào nội dung khác. Công cụ tạo hình ngày càng dễ dùng, và một bộ ảnh rõ mặt của một đứa trẻ là nguyên liệu đủ để ai đó dựng một nhân vật giống hệt. Phụ huynh nên cân nhắc giới hạn người xem các bài có ảnh con, tránh đăng ảnh rõ mặt kèm tên trường, tên lớp, địa chỉ.
Cũng có những ứng dụng mời phụ huynh tải ảnh con lên để "biến bé thành nhân vật hoạt hình", "xem bé lớn lên trông thế nào". Trước khi dùng, hãy đọc điều khoản về việc ảnh được lưu ở đâu, dùng vào việc gì, xoá bằng cách nào. Hình ảnh của trẻ em được pháp luật bảo vệ đặc biệt và dữ liệu khuôn mặt là dữ liệu nhạy cảm; quy định cụ thể bạn nên kiểm văn bản hiện hành. Nếu điều khoản không rõ, không dùng là lựa chọn an toàn.
Khi trẻ lớn hơn và muốn tự làm avatar hoặc nhân vật số cho mình, đó là dịp tốt để dạy con về quyền với hình ảnh: chỉ dùng ảnh của chính mình, không dùng ảnh bạn bè khi chưa hỏi, không tạo nhân vật giống người khác để trêu chọc. Bài học này đi cùng con rất lâu, khi mà trêu bạn bằng ảnh ghép đã trở thành một kiểu bắt nạt trên mạng.
Khi nhân vật ảo là bạn học trong ứng dụng học tập
Không phải người ảo nào trẻ gặp cũng ở trên mạng xã hội. Nhiều ứng dụng học tiếng Anh, học toán, đọc truyện cho trẻ đã dùng nhân vật số làm bạn học hoặc người hướng dẫn: một chú thỏ biết nói, một cô giáo hoạt hình chữa phát âm, một nhân vật trò chuyện bằng giọng nói. Đây thường là cách dùng người ảo có ích, vì nhân vật kiên nhẫn, không mắng, và giúp trẻ nhút nhát dám nói hơn.
Dù vậy, phụ huynh vẫn nên để ý ba điểm. Thứ nhất, nhân vật có trò chuyện tự do bằng chatbot không, hay chỉ nói theo kịch bản cài sẵn. Nhân vật trò chuyện tự do có thể trả lời những câu không phù hợp với tuổi của con nếu bộ lọc của ứng dụng yếu. Thứ hai, ứng dụng có ghi âm giọng nói, chụp hình khuôn mặt của con không, lưu ở đâu, bao lâu. Thứ ba, nhân vật có thúc con mua gói trả phí, mua vật phẩm, hay nhắc con quay lại học bằng giọng trách móc kiểu "bạn bỏ rơi mình rồi" không.
Nếu ứng dụng vượt qua được ba câu hỏi này, nhân vật số có thể là người bạn học dễ thương cho con. Hãy thỉnh thoảng ngồi cạnh khi con học để nghe nhân vật nói gì, và nhắc con rằng bạn thỏ biết nói là chương trình máy tính do cô chú làm ra, giỏi chữa phát âm nhưng không thay được thầy cô và bạn bè thật. Trẻ học ngôn ngữ tốt nhất qua trò chuyện với người thật, nhân vật số chỉ nên là phần thêm.
Biến người ảo thành bài học đọc hiểu truyền thông
Thay vì chỉ đặt giới hạn, phụ huynh và giáo viên có thể dùng người ảo làm ví dụ để dạy trẻ cách đọc nội dung trên mạng. Ví dụ giả định cho một buổi sinh hoạt lớp ở Quảng Ngãi: giáo viên chiếu ba đoạn video ngắn, một của người thật, một của nhân vật hoạt hình, một của nhân vật ảo trông như người thật, rồi để học sinh thảo luận nhóm xem ai làm ra từng video, video đó muốn người xem làm gì, có dòng quảng cáo không.
Hoạt động này không cần chấm điểm hay so xem nhóm nào giỏi hơn. Giá trị nằm ở chỗ trẻ quen với việc đặt câu hỏi. Sau vài lần, nhiều trẻ sẽ tự hỏi "cái này ai làm" khi lướt mạng, một thói quen quý hơn mọi bộ lọc.
Ở nhà, phụ huynh có thể làm phiên bản đơn giản hơn: khi xem cùng con, thỉnh thoảng dừng lại hỏi "con nghĩ bạn này có thật không", "bạn ấy muốn mình mua gì không". Đừng sửa ngay nếu con trả lời sai, nên cùng con tìm câu trả lời trong phần giới thiệu tài khoản hoặc dòng quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm hẳn con xem nội dung có người ảo không?
Không nhất thiết. Nhiều nhân vật ảo, hoạt hình làm nội dung giáo dục tử tế. Thay vì cấm theo loại, nên chọn kênh cụ thể, xem cùng con khi con còn nhỏ, và dạy con cách nhận ra ai đứng sau nhân vật. Cấm hẳn thường khiến trẻ lớn xem lén, mất cơ hội trò chuyện.
Làm sao biết video cho trẻ là do AI sản xuất hàng loạt?
Dấu hiệu thường gặp là nhân vật và cảnh lặp lại giữa các video, kịch bản rời rạc không có câu chuyện, giọng đọc đều đều, tiêu đề nhồi nhiều từ khoá, kênh đăng rất nhiều video mỗi ngày. Không dấu hiệu nào chắc chắn, nhưng nếu thấy nhiều cùng lúc thì nên chọn kênh khác cho con.
Con muốn tạo avatar của mình để đăng mạng có được không?
Có thể, nếu con đủ tuổi dùng nền tảng theo điều khoản, dùng ảnh của chính mình, và phụ huynh cùng đọc điều khoản của ứng dụng tạo avatar. Nên chọn avatar cách điệu thay vì quá giống thật, không kèm tên trường, địa chỉ, để giảm rủi ro hình ảnh bị lợi dụng.
Con nhắn tin với một tài khoản nhân vật ảo thì làm gì?
Bình tĩnh hỏi con nội dung tin nhắn, không la mắng để con không giấu lần sau. Nếu tài khoản hỏi ảnh, địa chỉ, trường học, rủ gặp hoặc đề nghị tặng quà, hãy chụp lại, chặn tài khoản, báo cáo với nền tảng và cân nhắc báo cơ quan chức năng.
Nhà trường có nên dạy học sinh về người ảo không?
Nên, như một phần của giáo dục kỹ năng số và đọc hiểu truyền thông. Hoạt động phù hợp là thảo luận, phân tích ví dụ, đặt câu hỏi về nguồn gốc nội dung, không chấm điểm hay xếp hạng học sinh theo kết quả nhận biết. Mục tiêu là hình thành thói quen hỏi, không phải thi đố.
Đăng ảnh con lên mạng có rủi ro bị làm nhân vật ảo không?
Có rủi ro, vì ảnh rõ mặt có thể bị lấy để tạo hình hoặc ghép vào nội dung khác. Phụ huynh nên giới hạn người xem, tránh đăng ảnh rõ mặt kèm thông tin định danh, và cân nhắc kỹ trước khi tải ảnh con lên các ứng dụng biến đổi khuôn mặt.