Người ảo là một nhân vật hư cấu được dựng bằng máy tính, có tên, tuổi, tính cách, ngoại hình nhất quán và một "đời sống" diễn ra liên tục trên mạng, do một nhóm người đứng sau vận hành. Người ảo đăng ảnh đi du lịch, chia sẻ cảm xúc, trả lời bình luận, hợp tác quảng cáo, có khi phát hành bài hát, nhưng ngoài đời không có người nào như vậy.
Chữ người ảo hay bị dùng lẫn với chatbot, với nhân vật hoạt hình, với avatar. Cái riêng của người ảo nằm ở chỗ nó được thiết kế để người xem đối xử như với một con người: theo dõi, quý mến, tò mò về cuộc sống của "cô ấy" hay "anh ấy". Hiểu điều này giúp bạn nhìn người ảo tỉnh táo hơn, không quá sợ mà cũng không quá tin. Phần dưới tách các thành phần của một người ảo, so sánh với những thứ hay bị nhầm, và gợi ý cách giải thích cho trẻ.
Người ảo là gì, nói cho đủ
Một người ảo đúng nghĩa có ba đặc điểm cùng lúc. Thứ nhất, nó giống người: có khuôn mặt, dáng người, giọng nói, thường được làm gần với người thật dù đôi khi cố tình giữ nét hoạt hình. Thứ hai, nó có danh tính bền vững: cùng một cái tên, cùng một tính cách, cùng một gương mặt qua hàng trăm bài đăng, để người xem nhận ra và nhớ. Thứ ba, nó có một mạch đời sống: hôm nay đi đâu, nghĩ gì, sắp làm gì, tạo cảm giác có một người đang sống.
Thiếu đặc điểm thứ ba, ta chỉ có một nhân vật minh hoạ hay một người dẫn ảo đọc kịch bản. Thiếu đặc điểm thứ hai, ta có một loạt ảnh người do AI tạo không liên quan nhau. Chính sự kết hợp cả ba khiến người ảo có sức hút riêng, và cũng chính nó khiến câu hỏi về minh bạch trở nên quan trọng: một nhân vật được thiết kế để người ta quý mến như với người thật thì người xem có quyền biết đó là nhân vật.
Người ảo xuất hiện từ trước khi AI tạo hình phổ biến. Những nhân vật đầu tiên được dựng bằng đồ hoạ ba chiều và chỉnh sửa tỉ mỉ từng bức ảnh. Công cụ AI hiện nay làm cho việc tạo ảnh, giọng, video của một người ảo nhanh hơn rất nhiều, nên số lượng người ảo tăng lên và chất lượng của chúng cũng không đồng đều. Có người ảo do đội ngũ sáng tạo lớn vận hành cẩn thận, có người ảo chỉ là một tài khoản do một người tạo trong vài buổi tối.
Bốn thứ làm nên một người ảo
Ngoại hình nhất quán. Người xem chỉ gắn bó khi nhận ra đúng gương mặt ấy ở bài đăng thứ một trăm. Đây là phần tốn công nhất với người làm: giữ cho khuôn mặt, kiểu tóc, nốt ruồi, dáng đứng không thay đổi qua nhiều bối cảnh. Khi nhân vật lúc này lúc khác, người xem dễ nhận ra là ảnh tạo bằng máy và mất cảm giác gần gũi.
Tiểu sử và tính cách. Một người ảo có quê quán hư cấu, sở thích, cách nói chuyện, giá trị mà nhân vật theo đuổi. Bộ hồ sơ này thường được viết thành văn bản để mọi người trong nhóm vận hành cùng bám theo, giống như hồ sơ nhân vật của một bộ phim dài tập.
Dòng thời gian. Người ảo có quá khứ và hiện tại: tháng trước đi biển, tuần này ôn thi, tháng sau sinh nhật. Dòng thời gian này phải khớp, nếu không người theo dõi sẽ phát hiện mâu thuẫn. Đây là điểm khác lớn nhất giữa người ảo và một nhân vật minh hoạ dùng một lần.
Đội ngũ đứng sau. Phía sau gần như mọi người ảo đều có người thật: người viết lời, người dựng hình, người trả lời bình luận, người duyệt hợp đồng quảng cáo. Khi người ảo trả lời tin nhắn, câu trả lời có thể do người viết hoặc do AI soạn rồi người duyệt. Người xem thường không biết phần nào do ai làm, và đó là lý do minh bạch được nhắc đi nhắc lại.
Người ảo khác nhân vật hoạt hình, chatbot và VTuber thế nào
Bốn khái niệm dưới đây hay bị dùng thay nhau. Điểm phân biệt nằm ở chỗ ai điều khiển, nhân vật có đời sống liên tục hay không, và người xem được mời đối xử với nó ra sao.
| Khái niệm | Ai điều khiển | Có đời sống liên tục không | Người xem đối xử như |
|---|---|---|---|
| Người ảo | Một nhóm vận hành, có thể kết hợp AI | Có, đăng bài, có dòng thời gian | Một người có thật để theo dõi |
| Nhân vật hoạt hình | Người viết kịch bản và hoạ sĩ | Chỉ trong câu chuyện, phim, truyện | Một nhân vật trong tác phẩm |
| Chatbot | Mô hình ngôn ngữ theo bộ quy tắc | Thường không, mỗi cuộc trò chuyện tách rời | Một công cụ để hỏi đáp |
| VTuber | Một người biểu diễn thật đứng sau, điều khiển trực tiếp | Có, qua các buổi phát trực tiếp | Một người biểu diễn mang hình nhân vật |
Ranh giới đang mờ đi. Có người ảo được gắn thêm chatbot để trò chuyện với người theo dõi; có VTuber dùng giọng tổng hợp. Khi gặp một nhân vật mới, hỏi thử: có người thật biểu diễn trực tiếp không, có đời sống liên tục không, nó muốn bạn coi nó là ai? Ba câu này thường đủ để xếp loại.
Các kiểu người ảo theo mục đích
Không phải người ảo nào cũng để làm người có ảnh hưởng trên mạng. Theo mục đích, có thể chia thành vài nhóm, mỗi nhóm đặt ra yêu cầu minh bạch hơi khác nhau.
- Người ảo biểu diễn: ca hát, nhảy, kể chuyện, đóng phim ngắn. Người xem đến để giải trí và phần lớn đều biết đây là nhân vật.
- Người ảo đại diện thương hiệu: được một doanh nghiệp tạo ra hoặc thuê để giới thiệu sản phẩm. Ở đây quy định về quảng cáo đặt ra yêu cầu ghi rõ nội dung là quảng cáo và nên ghi rõ nhân vật là ảo.
- Người ảo dịch vụ: hướng dẫn viên ảo ở quầy, nhân viên tư vấn ảo trên trang web. Loại này gần với nhân vật thương hiệu số hơn là người có ảnh hưởng.
- Người ảo giáo dục: nhân vật kể chuyện lịch sử, dẫn bài học, giúp học sinh luyện hội thoại. Danh mục ứng dụng theo ngành của trang có bài riêng cho từng bối cảnh.
- Người ảo đồng hành: nhân vật được thiết kế để trò chuyện riêng với từng người dùng như một người bạn. Loại này đặt ra nhiều câu hỏi về cảm xúc và phụ thuộc, được bàn kỹ hơn ở các trang chuyên về trò chuyện với chatbot.
Nhóm nào cũng có điểm chung: người xem nên biết mình đang tương tác với nhân vật, và phải có người thật chịu trách nhiệm về những gì nhân vật nói. Phần người ảo làm tiếp thị trên mạng xã hội, minh bạch với người theo dõi và quy định quảng cáo, có danh mục riêng trên AI Hiện Thân.
Vì sao người xem vẫn gắn bó với một nhân vật không có thật
Nghe có vẻ lạ khi hàng nghìn người theo dõi một nhân vật mà họ biết là không tồn tại. Nhưng con người đã gắn bó với nhân vật hư cấu từ rất lâu: nhân vật trong tiểu thuyết, trong phim, trong truyện tranh. Người xem không cần nhân vật có thật để thấy vui, thấy đồng cảm hay học được điều gì. Người ảo chỉ đưa nhân vật ra khỏi trang sách và đặt vào dòng tin hằng ngày, nơi nó trò chuyện như một người quen.
Điều khác là khoảng cách. Nhân vật tiểu thuyết không trả lời thư bạn; người ảo thì có, đôi khi trả lời riêng từng người. Khoảng cách gần lại khiến cảm xúc mạnh hơn, và đó là lúc cần tỉnh táo. Khi một người ảo khen một sản phẩm, bạn đang nghe ý kiến của bên trả tiền chứ không phải trải nghiệm của ai. Khi một người ảo bày tỏ quan điểm, đó là quan điểm do đội ngũ đứng sau chọn.
Biết vậy không có nghĩa là phải tránh xa. Bạn có thể thích một người ảo như thích một nhân vật phim, miễn là nhớ rằng nhân vật đó không mệt, không ốm, không có đời sống thật để so sánh với đời sống của bạn. Với người trẻ, điều này đặc biệt đáng nói, vì hình ảnh hoàn hảo của người ảo dễ trở thành chuẩn so sánh không công bằng cho chính mình.
Năm câu hỏi nên đặt khi gặp một người ảo
Trước khi theo dõi, tin lời khuyên hay mua món đồ mà một người ảo giới thiệu, dành nửa phút cho năm câu hỏi dưới đây. Chúng không đòi hỏi kiến thức kỹ thuật, chỉ cần đọc kỹ phần giới thiệu và vài bài đăng.
- Tài khoản có ghi rõ đây là nhân vật ảo không? Tìm trong tiểu sử, trong nhãn nội dung do AI tạo mà nền tảng gắn, hoặc trong các bài đăng đầu tiên.
- Ai đứng sau? Một công ty, một nhóm sáng tạo hay một thương hiệu. Tài khoản minh bạch thường nêu tên đơn vị vận hành; không tìm thấy thông tin nào là một tín hiệu nên dè dặt.
- Bài này có phải quảng cáo không? Một người ảo không dùng thử được kem dưỡng hay món ăn, nên lời khen sản phẩm của họ là thông điệp của bên trả tiền, không phải trải nghiệm.
- Nhân vật muốn bạn làm gì? Theo dõi, mua hàng, tham gia nhóm kín, nhắn tin riêng. Càng kéo bạn vào kênh riêng tư, càng nên cẩn trọng.
- Bạn có đang so mình với một hình ảnh được dựng hoàn hảo không? Làn da, vóc dáng, căn phòng của người ảo đều là lựa chọn thiết kế, không phải đời sống của ai.
Năm câu này áp dụng được cho cả tài khoản xưng là người thật nhưng bạn nghi là nhân vật do AI tạo.
Giải thích cho trẻ về người ảo
Trẻ em và thiếu niên gặp người ảo sớm hơn cha mẹ nghĩ, qua video ngắn, trò chơi, kênh ca nhạc. Không cần cấm, nhưng nên có một cuộc trò chuyện ngắn. Cách dễ nhất là so với nhân vật hoạt hình mà trẻ đã quen: người ảo cũng là nhân vật do người lớn tạo ra, chỉ là được làm cho giống người thật hơn và đăng bài như người thật.
Có thể cùng con xem phần giới thiệu của một tài khoản người ảo, tìm dòng ghi chú cho biết đó là nhân vật, và hỏi con: theo con ai đang viết những câu này, họ muốn mình làm gì sau khi xem? Câu hỏi thứ hai giúp trẻ nhận ra yếu tố quảng cáo mà không cần giảng giải dài. Với trẻ lớn hơn, bạn nói thêm về chuyện ảnh của người ảo được chỉnh để hoàn hảo, nên không phải chuẩn để so sánh ngoại hình.
Một điều nên dặn rõ: nếu một "người bạn" trên mạng, dù là người ảo hay xưng là người thật, xin ảnh, xin địa chỉ, hẹn gặp hay bảo con giữ bí mật với bố mẹ, con phải báo ngay cho người lớn. Quy tắc này không phụ thuộc vào việc bên kia là người hay máy, và nên được nhắc lại thường xuyên như các quy tắc an toàn khác trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Người ảo có phải là người thật dùng hình ảnh khác không?
Thường là không. Người ảo là nhân vật hư cấu, do một nhóm người tạo ra và vận hành. Trường hợp một người thật biểu diễn trực tiếp sau một hình nhân vật thì thường được gọi là VTuber, một khái niệm gần nhưng khác về cách vận hành.
Người ảo khác chatbot ở điểm nào?
Chatbot là công cụ để hỏi đáp, thường không có đời sống liên tục hay danh tính được xây dựng công phu. Người ảo có tên, tiểu sử, ngoại hình nhất quán và đăng bài như một người. Một số người ảo có gắn thêm chatbot để trò chuyện, nhưng chatbot chỉ là một bộ phận.
Người ảo có phải ghi rõ mình là nhân vật ảo không?
Về đạo đức thì nên, vì người xem có quyền biết mình đang theo dõi ai. Về pháp lý, quy định về quảng cáo và nội dung số đang thay đổi theo hướng đòi hỏi minh bạch hơn, nên người vận hành cần kiểm quy định hiện hành, nhất là khi người ảo nhận quảng cáo.
Ai trả lời bình luận của người ảo?
Tuỳ đội ngũ vận hành. Có nơi người thật viết từng câu, có nơi dùng AI soạn rồi người duyệt, có nơi để AI trả lời tự động. Người xem thường không biết phần nào do ai làm, nên đừng chia sẻ thông tin riêng tư với người ảo như với một người quen.
Có nên cho trẻ theo dõi người ảo trên mạng không?
Không cần cấm hoàn toàn, nhưng nên cùng con tìm hiểu đó là nhân vật do người lớn tạo ra, ai đứng sau và họ muốn gì. Dặn con báo bố mẹ nếu bất kỳ tài khoản nào, người hay nhân vật, xin ảnh, xin địa chỉ hay bảo giữ bí mật.
Người ảo có thể thay thế người có ảnh hưởng thật không?
Người ảo có lợi thế là không mệt, không vướng lịch, kiểm soát được hình ảnh. Nhưng chúng không có trải nghiệm thật để chia sẻ, nên những nội dung đánh giá, trải nghiệm sản phẩm từ người ảo thiếu cơ sở. Hai loại sẽ cùng tồn tại, phục vụ nhu cầu khác nhau.