VTuber là người làm nội dung trên mạng xuất hiện trước khán giả bằng một nhân vật hoạt hình thay cho khuôn mặt thật, trong khi giọng nói, cử chỉ và cách trò chuyện vẫn là của chính người đó, được truyền vào nhân vật theo thời gian thực. Chữ này ghép từ virtual (ảo) và YouTuber, xuất hiện ở Nhật Bản khoảng giữa thập niên 2010 rồi lan ra nhiều nước, kể cả Việt Nam.
Điều khiến VTuber khác hầu hết các loại nhân vật số khác là có một người thật biểu diễn trực tiếp. Nhân vật cười khi người đó cười, nghiêng đầu khi người đó nghiêng đầu. Vì vậy VTuber không hẳn là người ảo, cũng không phải nhân vật do AI tự nói. Hiểu đúng điều này giúp người xem biết mình đang nghe ai, giúp người muốn thử làm biết mình đang bước vào điều gì, và giúp phụ huynh có cách nói chuyện với con.
VTuber là gì, hiểu cho đúng
Hình dung một buổi phát trực tiếp bình thường: một người ngồi trước máy quay, vừa chơi trò chơi vừa trò chuyện với khán giả. Bây giờ thay khuôn mặt người đó trên màn hình bằng một nhân vật vẽ theo phong cách hoạt hình, nhân vật ấy nhép miệng theo lời người nói, chớp mắt khi người nói chớp mắt. Đó là VTuber. Khán giả thấy nhân vật, nghe giọng thật, cảm nhận tính cách thật của người biểu diễn qua cách nói chuyện.
Nhân vật thường có tên riêng, ngoại hình và đôi khi cả một tiểu sử hư cấu, chẳng hạn là một sinh vật đến từ hành tinh khác hay một học sinh của trường phép thuật. Khán giả hiểu đó là vai diễn, tương tự như khi xem một người diễn kịch đeo mặt nạ. Trò vui nằm ở sự kết hợp giữa nhân vật tưởng tượng và con người thật bên trong, với những phản ứng không thể viết sẵn.
Có hai cách làm VTuber phổ biến. Một là người biểu diễn độc lập, tự đặt hàng hoặc tự vẽ nhân vật, tự phát sóng. Hai là người biểu diễn ký hợp đồng với một đơn vị quản lý, đơn vị này sở hữu nhân vật và lo phần kỹ thuật, quảng bá. Hai cách này khác nhau rất nhiều ở chuyện ai sở hữu nhân vật, sẽ bàn ở phần dưới.
Một VTuber hoạt động bằng những gì
Về nguyên lý, VTuber cần bốn thành phần. Mức độ đầu tư có thể chênh nhau rất xa, từ một chiếc điện thoại và một hình vẽ đơn giản đến cả phòng thu có bộ đồ bắt chuyển động toàn thân.
| Thành phần | Làm việc gì | Mức đơn giản | Mức đầu tư nhiều |
|---|---|---|---|
| Mô hình nhân vật | Hình nhân vật được chia thành nhiều phần cử động được: mắt, miệng, tóc, tay | Hình hai chiều có vài chuyển động cơ bản | Mô hình ba chiều chi tiết, nhiều bộ trang phục |
| Bắt chuyển động | Đọc nét mặt, hướng đầu, cử động tay của người biểu diễn và truyền sang nhân vật | Camera máy tính hoặc camera điện thoại | Thiết bị bắt chuyển động toàn thân, găng tay cảm biến |
| Giọng nói | Lời nói của người biểu diễn, phát ra qua nhân vật | Giọng thật, micro bình thường | Micro phòng thu, đôi khi bộ đổi giọng |
| Phần mềm phát sóng | Ghép nhân vật, khung nền, hiệu ứng thành hình ảnh gửi lên nền tảng | Phần mềm phát trực tiếp phổ thông | Hệ thống nhiều máy, nhiều góc, có người điều khiển kỹ thuật riêng |
Phần lớn VTuber dùng giọng thật, vì giọng là nơi tính cách của người biểu diễn hiện ra rõ nhất. AI có thể tham gia ở vài khâu như làm mượt chuyển động, tách nền, nhưng người biểu diễn vẫn là trung tâm. Khi một nhân vật kiểu VTuber được điều khiển hoàn toàn bằng AI, không có người thật nói trực tiếp, thì nó đã chuyển sang nhóm người ảo hay người dẫn ảo, và khán giả nên được báo rõ điều đó.
VTuber khác người ảo và người dẫn ảo ở đâu
Khác người ảo ở người biểu diễn trực tiếp. Người ảo thường do một nhóm vận hành, ảnh và video được dựng sẵn, lời viết sẵn. VTuber là một người cụ thể nói và phản ứng ngay lúc đó. Khán giả của VTuber gắn bó với con người bên trong nhiều hơn với hình vẽ.
Khác người dẫn ảo ở tính tự phát. Người dẫn ảo trong video đào tạo đọc kịch bản đã duyệt, không trả lời ai. VTuber trò chuyện, đùa, phản ứng với bình luận theo thời gian thực, có lúc nói những điều không ai lường trước.
Khác bản sao số ở chỗ không giống ai. Bản sao số cố tình giống hệt một người thật. Nhân vật VTuber cố tình không giống người biểu diễn, chính để giấu khuôn mặt thật.
Giống tất cả ở một điểm. Dù là loại nào, luôn có người thật chịu trách nhiệm về điều nhân vật nói. Với VTuber, người đó là người biểu diễn và, nếu có, đơn vị quản lý.
Vì sao người biểu diễn chọn đứng sau một nhân vật
Lý do mỗi người một khác, và không phải lý do nào cũng là giấu mặt. Những lý do hay gặp nhất:
- Giữ đời tư: người biểu diễn có thể là nhân viên văn phòng, sinh viên, không muốn đồng nghiệp hay hàng xóm nhận ra.
- Bớt áp lực ngoại hình: không phải trang điểm, chọn quần áo, lo ánh sáng cho khuôn mặt mỗi lần phát sóng.
- Tự do sáng tạo: nhân vật có thể là con vật, sinh vật tưởng tượng, mang một thế giới riêng mà người thật khó đóng.
- Tránh định kiến: khán giả đánh giá qua nội dung và cách nói chuyện thay vì tuổi tác, giới tính hay ngoại hình.
- Phù hợp với người hướng nội: nhiều người nói chuyện tự nhiên hơn khi không phải nhìn thấy mặt mình trên màn hình.
- Một số người dùng cho dạy học: giáo viên dạy ngoại ngữ, lập trình làm kênh dạy dưới hình nhân vật để bài giảng sinh động hơn với học sinh nhỏ tuổi.
Cần nói rõ: giấu khuôn mặt không có nghĩa là được nói những điều không chịu trách nhiệm. Nhân vật là trang phục, còn lời nói vẫn là của người bên trong.
Nhân vật thuộc về ai: người biểu diễn hay đơn vị quản lý
Đây là câu hỏi gây tranh cãi nhiều nhất trong giới VTuber ở các nước, và người muốn làm VTuber ở Việt Nam nên biết trước. Hình vẽ, tên nhân vật, thiết kế thường là tài sản trí tuệ của người đã đặt hàng và trả tiền cho hoạ sĩ, hoặc của đơn vị quản lý. Còn giọng nói, cách trò chuyện, tính cách mà khán giả yêu mến là của người biểu diễn. Khi hai bên chia tay, nhân vật thường ở lại với chủ sở hữu, người biểu diễn phải bắt đầu lại bằng một nhân vật mới.
Với người làm độc lập, câu hỏi chuyển sang quan hệ với hoạ sĩ vẽ nhân vật. Thoả thuận nên ghi rõ bạn được dùng hình vào việc gì: chỉ phát sóng, hay cả in áo, làm móc khoá bán cho khán giả; hoạ sĩ có được bán lại thiết kế tương tự không. Không ghi rõ thì sau này dễ có tranh chấp khi kênh lớn lên.
Với người ký hợp đồng cùng đơn vị quản lý, nên đọc kỹ các điều khoản về quyền với nhân vật khi chấm dứt hợp đồng, quyền dùng giọng nói và các đoạn phát sóng cũ, và nghĩa vụ giữ bí mật danh tính. Đây là hợp đồng có hệ quả lâu dài; hỏi ý kiến luật sư trước khi ký là cách làm thận trọng. Phần nguyên lý về quyền hình ảnh và giọng nói có danh mục riêng của trang.
Giữ kín danh tính thật: những chỗ hay bị lộ
Hình phản chiếu và vật trong phòng. Camera chỉ dùng để bắt nét mặt nhưng đôi khi bị bật nhầm lên sóng vài giây. Kính, cửa sổ, màn hình phụ có thể phản chiếu mặt hoặc nơi ở. Kiểm lại bố cục trước mỗi buổi.
Âm thanh nền. Tiếng loa phường, tiếng chuông trường gần nhà, tiếng rao quen thuộc giúp người tò mò đoán khu vực bạn sống.
Tài khoản cá nhân dùng chung. Đăng nhập nhầm tài khoản cá nhân khi đang phát sóng, hoặc dùng chung một địa chỉ thư cho kênh và cho đời tư, là cách lộ danh tính phổ biến nhất.
Giọng nói và cách nói chuyện. Giọng thật là thứ khó giấu nhất. Người quen nghe vài phút có thể nhận ra. Một số người biểu diễn đổi cách xưng hô, nhịp nói khi vào vai; số khác chấp nhận rủi ro này và chỉ giữ kín với người lạ. Nếu cần giấu hẳn, nghĩ kỹ trước khi dùng bộ đổi giọng, vì nó làm mất phần tự nhiên mà khán giả quý.
Kể chuyện đời thường quá chi tiết. Từng mẩu chuyện nhỏ như tên trường cũ, quán quen, ngày sinh, ghép lại có thể chỉ ra bạn là ai. Nên tạo một đời sống nhân vật đủ thật để kể, đủ xa để không lần ra được.
Phụ huynh nên biết gì về VTuber
Nhiều trẻ thích VTuber vì phong cách hoạt hình quen thuộc, và nội dung phần lớn là chơi trò chơi, hát, trò chuyện. Nhưng hình hoạt hình không có nghĩa nội dung dành cho trẻ em: không ít kênh VTuber nói chuyện người lớn, dùng ngôn ngữ thô, hoặc khuyến khích khán giả chi tiền tặng quà trong buổi phát sóng. Cha mẹ nên xem cùng con vài buổi trước khi để con xem một mình.
Điểm cần dặn con: người đứng sau nhân vật là một người lớn có thật, có đời sống riêng, và tình cảm của khán giả với nhân vật không biến người đó thành bạn bè thân thiết. Tiền tặng trong buổi phát sóng là tiền thật, nên thống nhất quy tắc chi tiêu trên mạng ngay từ đầu, khoá phương thức thanh toán trên thiết bị của con.
Nếu con muốn tự làm VTuber, đó có thể là một dự án sáng tạo thú vị về vẽ, kể chuyện, nói trước đám đông. Bạn cùng con giữ kín danh tính, đặt giờ phát sóng hợp lý, và bật các chế độ dành cho tài khoản người dùng nhỏ tuổi mà nền tảng có. Không đánh giá con qua số người xem; điều đáng khen là con học được cách làm và trình bày.
Câu hỏi thường gặp
VTuber là gì giải thích ngắn gọn?
VTuber là người làm nội dung trên mạng xuất hiện bằng một nhân vật hoạt hình thay cho khuôn mặt thật. Giọng nói và cử chỉ vẫn là của người đó, được phần mềm truyền vào nhân vật theo thời gian thực qua camera hoặc thiết bị bắt chuyển động.
VTuber có phải là AI không?
Thường là không. Đứng sau đa số VTuber là một người biểu diễn thật đang nói và phản ứng trực tiếp. AI có thể hỗ trợ vài khâu kỹ thuật, nhưng nếu nhân vật được AI điều khiển hoàn toàn thì nên gọi là người ảo và khán giả nên được báo rõ.
Muốn làm VTuber có cần thiết bị đắt tiền không?
Không nhất thiết. Mức đơn giản chỉ cần máy tính, camera thường hoặc điện thoại để bắt nét mặt, micro và một hình nhân vật. Đầu tư thêm giúp chuyển động mượt hơn, nhưng nội dung và cách trò chuyện mới là thứ giữ khán giả.
Nhân vật VTuber thuộc về người biểu diễn hay người vẽ?
Tuỳ thoả thuận. Thiết kế nhân vật thường thuộc về người đặt hàng hoặc đơn vị quản lý theo hợp đồng với hoạ sĩ. Nên có văn bản ghi rõ quyền sử dụng hình, quyền làm sản phẩm bán kèm và chuyện gì xảy ra khi hai bên ngừng hợp tác.
Làm VTuber có giữ kín được danh tính hoàn toàn không?
Khó tuyệt đối. Danh tính hay lộ qua hình phản chiếu, âm thanh nền, tài khoản cá nhân dùng chung và những câu chuyện đời thường quá chi tiết. Tách hẳn tài khoản, kiểm bố cục trước mỗi buổi và chọn lọc chuyện kể sẽ giảm rủi ro đáng kể.
Trẻ em xem VTuber có ổn không?
Tuỳ kênh. Hình hoạt hình không có nghĩa nội dung phù hợp với trẻ. Cha mẹ nên xem trước vài buổi, khoá phương thức thanh toán trên thiết bị của con và giải thích rằng đứng sau nhân vật là một người lớn có thật, không phải bạn bè thân.