Thung lũng kỳ lạ là hiện tượng người xem thấy thiện cảm tăng dần khi một nhân vật càng giống người, nhưng đến khi nó gần giống mà chưa hẳn giống, thiện cảm tụt hẳn xuống thành cảm giác rờn rợn, khó chịu. Một chú robot hoạt hình mắt to thì dễ thương, một con người thật thì bình thường, nhưng một gương mặt số giống người chín phần mười mà ánh mắt vô hồn thì nhiều người không muốn nhìn lâu.
Hiện tượng này giải thích vì sao nhiều người dẫn ảo bị chê "trông ghê ghê" dù kỹ thuật rất cao, và vì sao không ít đơn vị chọn nhân vật hoạt hình thay vì gương mặt giống thật. Bài này giải thích khái niệm, những giả thuyết về nguyên nhân, các chi tiết cụ thể hay đẩy nhân vật rơi vào thung lũng, và cách chọn mức giống thật cho đúng việc.
Thung lũng kỳ lạ là gì và từ đâu ra
Ý tưởng này được nhà nghiên cứu robot người Nhật Masahiro Mori nêu ra trong một bài viết ngắn năm 1970. Ông hình dung một đồ thị: trục ngang là mức giống người, trục dọc là thiện cảm của người nhìn. Từ một cánh tay máy công nghiệp đến một con robot đồ chơi, thiện cảm tăng dần. Nhưng đến vùng gần giống người, như một bàn tay giả trông như thật nhưng chạm vào lạnh và cứng, đường cong tụt sâu xuống, rồi mới đi lên lại khi đạt đến một con người khoẻ mạnh thật sự. Chỗ tụt ấy được ông gọi là thung lũng.
Mori còn nhận xét rằng chuyển động làm thung lũng sâu hơn. Một gương mặt gần giống người đứng yên đã hơi lạ; khi nó cử động không tự nhiên thì cảm giác khó chịu tăng lên. Đây là điểm đặc biệt quan trọng với nhân vật số, vì gần như mọi nhân vật số đều cử động và nói.
Ban đầu, đây là một nhận định dựa trên quan sát hơn là kết quả đo đạc. Về sau, nhiều nhà nghiên cứu tâm lý và đồ hoạ máy tính đã thử kiểm chứng, và kết quả không hoàn toàn thống nhất: hiệu ứng có xuất hiện trong nhiều thí nghiệm, nhưng hình dạng đường cong và mức độ thay đổi theo người xem, theo loại hình ảnh. Vì vậy nên coi thung lũng kỳ lạ là một xu hướng hữu ích để thiết kế, không phải một định luật chính xác.
Vì sao gương mặt gần giống người lại gây khó chịu
Tín hiệu mâu thuẫn. Một giả thuyết phổ biến cho rằng não người nhận được hai tín hiệu trái nhau: hình dáng nói đây là người, nhưng ánh mắt, làn da hay chuyển động nói không phải. Sự mâu thuẫn khiến ta khó xếp nhân vật vào nhóm nào và sinh ra cảm giác bất an.
Kỳ vọng cao hơn. Khi nhân vật trông rõ là hoạt hình, người xem tự hạ kỳ vọng và bỏ qua những chỗ không thật. Khi nhân vật trông gần như người, người xem đánh giá nó bằng chuẩn của gương mặt người thật, chuẩn mà ai cũng đã quen nhìn từ bé, nên từng sai lệch nhỏ đều bị phát hiện.
Liên tưởng đến bệnh tật hay sự bất thường. Một số nhà nghiên cứu cho rằng những dấu hiệu như da nhợt, mắt đờ, cử động cứng gợi đến người đang ốm, và phản ứng né tránh là một phản xạ tự nhiên. Đây là giả thuyết, chưa có kết luận chung.
Khác biệt giữa người xem. Trẻ em, người lớn tuổi, người quen xem trò chơi điện tử hay hoạt hình ba chiều phản ứng khác nhau. Một nhân vật bị nhóm này thấy rợn có thể được nhóm khác thấy bình thường. Vì vậy, thử với chính đối tượng người xem của bạn đáng tin hơn mọi quy tắc chung.
Những chi tiết hay đẩy nhân vật rơi vào thung lũng
Khi một người dẫn ảo hay nhân vật số bị chê "trông ghê", nguyên nhân thường nằm ở vài chi tiết cụ thể. Bảng dưới liệt kê những chỗ hay gặp và hướng xử lý.
| Chi tiết | Biểu hiện | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Mắt | Ánh mắt nhìn thẳng không rời, không có ánh phản chiếu, chớp mắt quá đều hoặc quá ít | Cho nhân vật thỉnh thoảng nhìn sang nội dung minh hoạ, giảm thời lượng cận mặt |
| Miệng và răng | Khẩu hình lệch với lời, răng mờ dính vào nhau, lưỡi không thấy | Giữ khung nửa người, kiểm khẩu hình với các âm tiếng Việt khó |
| Da | Da quá mịn, không có lỗ chân lông, sáng đều như nhựa | Chọn phong cách rõ ràng: hoặc hoạt hình hẳn, hoặc ánh sáng tự nhiên có bóng |
| Chuyển động đầu và vai | Đầu đứng yên trong khi miệng nói, vai không nhúc nhích khi thở | Thêm cử động nhẹ, hoặc chấp nhận phong cách cách điệu |
| Giọng và mặt lệch nhau | Giọng biểu cảm mà mặt không đổi nét, hoặc ngược lại | Chọn giọng đọc và mức biểu cảm khớp nhau, nghe và nhìn cùng lúc khi duyệt |
| Tay | Ngón tay thừa thiếu, cử chỉ lặp lại máy móc | Giấu tay ngoài khung, hoặc dùng ít cử chỉ |
Không phải chi tiết nào cũng sửa được bằng công cụ phổ thông. Nhiều khi cách rẻ và hiệu quả nhất là lùi lại một bước về phía hoạt hình, thay vì cố đẩy nhân vật vượt qua thung lũng.
Chọn mức giống thật cho nhân vật của bạn
Từ thung lũng kỳ lạ có thể rút ra một nguyên tắc thực dụng: hoặc làm nhân vật rõ ràng là cách điệu, hoặc chỉ làm giống thật khi đủ điều kiện để vượt qua vùng gần giống. Vùng ở giữa là vùng nguy hiểm nhất, vì tốn công mà dễ bị chê. Nhân vật hoạt hình mắt to, tỉ lệ đầu lớn, màu sắc rõ ràng thường an toàn và thân thiện, nhất là với trẻ em và với khách hàng của cửa hàng nhỏ.
Giống thật có lợi thế riêng: hợp với video đào tạo người lớn, nội dung nghiêm túc, nơi một nhân vật hoạt hình có thể làm giảm sự tin cậy. Nhưng giống thật kéo theo hai yêu cầu. Một là chất lượng phải đủ cao, thường đồng nghĩa với dùng hình mẫu từ người thật có đồng ý, quay mẫu cẩn thận. Hai là gắn nhãn càng quan trọng, vì nhân vật càng giống người thì người xem càng dễ nhầm.
Ví dụ giả định: một bảo tàng nhỏ ở Quảng Trị muốn có hướng dẫn viên ảo kể chuyện về các hiện vật. Nhóm làm thử cả hai phương án với một nhóm khách tham quan: một hướng dẫn viên giống người thật, một nhân vật vẽ cách điệu theo tranh dân gian. Khách lớn tuổi thấy gương mặt giống thật "hơi lạnh", học sinh thích nhân vật vẽ. Bảo tàng chọn nhân vật vẽ, chi phí thấp hơn, và tạo được bản sắc riêng.
Thử nhanh nhân vật với người xem thật
Trước khi dùng nhân vật cho cả loạt video hay đặt lên quầy, làm một vòng thử nhỏ. Không cần khảo sát lớn, chỉ cần vài người đúng đối tượng.
- Làm một đoạn ngắn khoảng ba mươi giây với nhân vật đang định dùng, nội dung giống thật sự sẽ dùng.
- Nếu được, làm thêm một phiên bản cách điệu hơn để so sánh.
- Cho năm đến mười người thuộc đúng nhóm người xem chính xem, mỗi người riêng, không giải thích trước.
- Hỏi ba câu: cảm giác đầu tiên khi nhìn nhân vật là gì, có muốn xem tiếp không, có chi tiết nào làm khó chịu không.
- Ghi lại các chi tiết bị nhắc nhiều nhất, đối chiếu với bảng chi tiết ở trên.
- Sửa hoặc đổi phong cách, rồi thử lại với vài người mới.
Đừng chỉ hỏi đồng nghiệp đã làm nhân vật cùng bạn; họ đã quen mắt và khó nhận ra cảm giác lạ của người xem lần đầu. Đừng biến buổi thử thành bỏ phiếu chấm điểm nhân vật, chỉ cần nghe cảm nhận.
Giọng nói cũng có thung lũng của nó
Thung lũng kỳ lạ thường được nói đến với khuôn mặt, nhưng nhiều người nghe cũng mô tả một cảm giác tương tự với giọng đọc tổng hợp. Một giọng rõ ràng là máy, đều đều như thông báo ở nhà ga, ít ai thấy khó chịu vì đã quen. Một giọng gần như người, có hơi thở, có ngập ngừng, nhưng nhấn nhá sai chỗ, cười không đúng lúc hay đọc lời chia buồn bằng ngữ điệu vui vẻ, lại khiến người nghe thấy lạnh.
Với tiếng Việt, chỗ dễ lộ là thanh điệu và nhịp câu. Một câu hỏi đọc với giọng đi xuống, một câu cảm thán đọc phẳng, hay cách ngắt nghỉ không theo cụm nghĩa đều làm người nghe khựng lại. Khi giọng ấy đi kèm một gương mặt gần giống người, hai sai lệch cộng vào nhau và cảm giác khó chịu tăng lên.
Hướng xử lý cũng giống với hình: hoặc chọn một giọng đọc trung tính, rõ ràng, không cố tỏ ra cảm xúc; hoặc đầu tư kịch bản và chỉnh từng câu để ngữ điệu khớp với nội dung. Với những nội dung nhạy cảm như thông báo tin buồn, xin lỗi khách, hướng dẫn an toàn, giọng người thật vẫn là lựa chọn đáng tin hơn cả.
Thung lũng kỳ lạ có còn đúng khi công nghệ ngày càng giống thật
Nhiều người cho rằng công cụ tạo hình và video ngày nay đã đủ giỏi để vượt qua thung lũng. Đúng là ở ảnh tĩnh và video ngắn, nhiều gương mặt do AI tạo khó phân biệt với ảnh thật. Nhưng khi nhân vật phải nói lâu, phản ứng, cử động liên tục, những sai lệch nhỏ vẫn tích luỹ và nhiều người xem vẫn cảm thấy. Thung lũng không biến mất, nó chỉ dịch chuyển sang những chi tiết tinh tế hơn.
Có một mặt khác đáng nói: khi nhân vật số vượt qua thung lũng, tức là giống người đến mức người xem không còn thấy khó chịu, thì người xem cũng mất đi tín hiệu tự nhiên giúp họ nhận ra đó là nhân vật số. Cảm giác rờn rợn, theo một nghĩa nào đó, từng là lớp bảo vệ. Khi lớp đó mất, nhãn "do AI tạo" và sự minh bạch của người làm trở thành cách duy nhất để người xem biết.
Vì vậy, dù bạn chọn mức giống thật nào, việc gắn nhãn không nên phụ thuộc vào việc nhân vật trông có giả hay không. Nhân vật càng thuyết phục thì càng cần nói rõ. Cách gắn nhãn và các dấu hiệu nhận biết có danh mục riêng trên trang.
Câu hỏi thường gặp
Thung lũng kỳ lạ là gì nói ngắn gọn?
Là hiện tượng người xem thấy thiện cảm tăng khi nhân vật càng giống người, nhưng khi nó gần giống mà chưa hẳn giống thì cảm giác chuyển sang rờn rợn, khó chịu. Ý tưởng do nhà nghiên cứu robot Masahiro Mori nêu năm 1970.
Vì sao người dẫn ảo đôi khi trông đáng sợ?
Thường do vài chi tiết lệch như ánh mắt nhìn trừng trừng, chớp mắt bất thường, khẩu hình không khớp lời, da mịn như nhựa hay đầu đứng yên khi nói. Người xem đánh giá gương mặt gần giống người bằng chuẩn của người thật nên nhận ra từng sai lệch nhỏ.
Thung lũng kỳ lạ đã được khoa học chứng minh chưa?
Hiệu ứng xuất hiện trong nhiều thí nghiệm, nhưng kết quả không thống nhất về hình dạng đường cong và mức độ. Nguyên nhân vẫn còn nhiều giả thuyết. Nên coi đây là xu hướng hữu ích khi thiết kế nhân vật, không phải định luật chính xác.
Nhân vật cho trẻ em nên giống thật hay hoạt hình?
Thường nên chọn hoạt hình cách điệu rõ ràng, màu sắc tươi, tỉ lệ dễ thương. Trẻ dễ đón nhận, không bị nhầm với người thật, và người làm tránh được chuyện dùng hình người thật. Dù vậy, nên thử với vài trẻ đúng độ tuổi trước khi làm cả loạt.
Có cách nào kiểm nhân vật có rơi vào thung lũng không?
Cách đơn giản là cho năm đến mười người đúng đối tượng xem một đoạn ngắn, không giải thích trước, hỏi cảm giác đầu tiên và chi tiết nào làm khó chịu. Người đã làm nhân vật cùng bạn quen mắt nên không phải người thử tốt.
Nhân vật đã giống người hoàn toàn thì có cần gắn nhãn không?
Càng cần. Khi nhân vật không còn gây cảm giác lạ, người xem mất tín hiệu tự nhiên để nhận ra đó là nhân vật số. Nhãn ghi rõ nội dung do AI tạo là cách để họ biết mình đang xem gì.