Avatar là hình ảnh hoặc nhân vật đại diện cho một người dùng cụ thể trong môi trường số, do chính người đó chọn, tạo ra hoặc điều khiển. Đó có thể là tấm ảnh đại diện trên tài khoản mạng xã hội, chú mèo hoạt hình trong ứng dụng nhắn tin, nhân vật bạn điều khiển trong trò chơi, hay một hình dựng ba chiều giống bạn ngồi trong phòng họp ảo và nói bằng giọng của bạn.
Chữ avatar quen đến mức ít ai dừng lại hỏi nó nghĩa là gì, cho tới khi gặp những ứng dụng biến ảnh của mình thành nhân vật biết nói. Lúc đó câu hỏi mới hiện ra: avatar này còn là "hình đại diện" hay đã là một phiên bản của chính mình? Bài này đi qua các cấp độ của avatar, từ đơn giản đến phức tạp, và chỉ ra điều gì thay đổi về quyền riêng tư và trách nhiệm ở mỗi bậc thang.
Avatar là gì và chữ này từ đâu ra
Chữ avatar có gốc từ tiếng Phạn, nghĩa gốc là sự hiện xuống, sự hoá thân dưới một hình dạng khác. Khi đi vào thế giới máy tính, nó giữ đúng tinh thần đó: một người thật "hiện ra" trong không gian số dưới một hình dạng do mình chọn. Các trò chơi trực tuyến nhiều người chơi từ những năm 1980 và tiểu thuyết khoa học viễn tưởng đầu thập niên 1990 đã góp phần làm chữ này phổ biến, rồi các diễn đàn và mạng xã hội đưa nó vào đời sống hằng ngày.
Ở Việt Nam, nhiều người dùng chữ "ảnh đại diện" và "avatar" như nhau, thường gọi tắt là "ava". Cách hiểu này đúng nhưng hẹp. Ảnh đại diện chỉ là cấp độ đơn giản nhất của avatar. Ở các cấp cao hơn, avatar có thể cử động, có giọng nói, có nét mặt thay đổi theo nét mặt của bạn, và trong một số ứng dụng còn nói thay bạn những câu bạn chỉ gõ ra bằng chữ.
Điểm cốt lõi phân biệt avatar với các loại nhân vật số khác là quan hệ với một người dùng cụ thể. Avatar luôn là hình đại diện của ai đó. Một linh vật của cửa hàng không phải avatar của ai, nó đại diện cho thương hiệu. Một người ảo trên mạng không phải avatar của ai, nó là nhân vật hư cấu có đời sống riêng. Một bản sao số thì gần với avatar nhất, nhưng khác ở chỗ nó cố tình giống hệt bạn và có thể hoạt động khi bạn không có mặt.
Bốn cấp độ của avatar
Có thể xếp avatar theo bốn cấp, mỗi cấp thêm một lớp khả năng và cũng thêm một lớp dữ liệu cá nhân mà bạn phải giao cho nền tảng.
| Cấp | Avatar trông thế nào | Dữ liệu bạn đưa vào | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| 1. Ảnh tĩnh | Một tấm ảnh chụp, hình vẽ hay biểu tượng đặt ở góc tài khoản | Một tấm ảnh do bạn chọn | Ảnh rõ mặt có thể bị lấy để làm giả tài khoản của bạn |
| 2. Hình hoạt hình tuỳ biến | Nhân vật vẽ sẵn mà bạn chọn kiểu tóc, màu da, quần áo; hoặc ứng dụng biến ảnh chụp thành tranh vẽ | Lựa chọn của bạn, hoặc ảnh khuôn mặt nếu dùng tính năng biến ảnh | Ứng dụng biến ảnh có thể giữ ảnh gốc lâu hơn bạn nghĩ |
| 3. Avatar ba chiều cử động | Nhân vật ba chiều trong trò chơi, phòng họp ảo, có thể bắt chước nét mặt của bạn qua camera | Hình khuôn mặt, đôi khi dữ liệu chuyển động khuôn mặt theo thời gian thực | Dữ liệu khuôn mặt có thể được coi là dữ liệu sinh trắc học |
| 4. Avatar có giọng nói và nói thay | Avatar giống bạn, nói bằng giọng giống bạn những câu bạn gõ ra | Ảnh hoặc video khuôn mặt, mẫu giọng nói | Đây đã gần với bản sao số: ai giữ mẫu giọng, mẫu mặt thì có thể làm bạn "nói" điều bạn không nói |
Bậc thang này giải thích vì sao cùng chữ avatar mà mức thận trọng cần có lại khác hẳn nhau. Chọn một chú gấu hoạt hình làm hình đại diện gần như không có rủi ro; giao mẫu giọng và mẫu mặt cho một ứng dụng lạ để nó tạo avatar biết nói là quyết định cần cân nhắc như ký một giấy uỷ quyền.
Avatar trong mạng xã hội, trò chơi và công việc
Mỗi môi trường dùng avatar theo cách riêng. Trên mạng xã hội, avatar là thứ đầu tiên người khác thấy và là cách họ nhận ra bạn giữa hàng trăm tài khoản. Nhiều người chọn ảnh thật để bạn bè dễ tìm, nhiều người chọn hình vẽ để giữ khoảng cách với người lạ. Không có lựa chọn nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là bạn chọn có chủ ý chứ không phải tải đại một tấm ảnh rõ mặt kèm thông tin trường lớp, nơi làm việc.
Trong trò chơi điện tử, avatar thường là nhân vật bạn điều khiển trực tiếp, và người chơi đã quen với chuyện nhân vật đó không giống mình. Ở đây avatar là trang phục, là vai diễn, là phần của niềm vui. Rủi ro chủ yếu đến từ chuyện người lạ trong trò chơi dùng avatar để giấu tuổi thật, điều phụ huynh có con nhỏ nên biết.
Trong công việc, avatar xuất hiện ở các phòng họp trực tuyến, các nền tảng hội thảo ảo và gần đây là các video giới thiệu bản thân dùng avatar giống mình. Ví dụ giả định: một nhân viên tư vấn bảo hiểm ở Đồng Nai dùng avatar hoạt hình có nét giống mình cho các buổi họp nhóm buổi tối, để không phải bật camera khi đang ở nhà. Đó là cách dùng hợp lý. Nhưng nếu cũng avatar đó được dùng để ghi video gửi khách hàng mà khách tưởng là quay thật, thì nên thêm một dòng ghi chú cho minh bạch.
Avatar khác các loại nhân vật số khác ở đâu
Avatar khác linh vật thương hiệu. Linh vật đại diện cho một tổ chức và có thể do nhiều nhân viên cùng vận hành. Avatar đại diện cho một người và chỉ người đó nên điều khiển. Khi một nhân viên dùng avatar cá nhân để nói thay mặt công ty, ranh giới bắt đầu mờ, nên công ty nên có quy định riêng.
Avatar khác người ảo. Người ảo trên mạng là nhân vật hư cấu, có tiểu sử, sở thích, được một nhóm người vận hành như một "người" riêng. Avatar không có đời sống riêng; nó sống cùng chủ nhân của nó.
Avatar khác bản sao số. Avatar có thể giống hoặc không giống bạn; bản sao số thì phải giống bạn. Avatar thường cần bạn có mặt để điều khiển; bản sao số có thể làm việc khi bạn vắng mặt, như đọc bài giảng bạn đã viết sẵn. Khi avatar lên đến cấp bốn trong bảng trên, nó đã gần như là bản sao số.
Avatar khác deepfake. Avatar là hình đại diện bạn tự tạo cho chính mình. Deepfake là dùng hình hoặc giọng của người khác khi họ không đồng ý. Lấy ảnh một người khác để tạo "avatar" rồi dùng nó trên mạng thì không còn là avatar nữa, mà là mạo danh.
Chọn mức avatar nào cho việc gì
Không cần lên cấp cao nhất cho mọi việc. Dưới đây là gợi ý chọn cấp theo nhu cầu, để bạn chỉ giao đúng lượng dữ liệu cần thiết.
- Tài khoản cá nhân, chủ yếu chơi với bạn bè: ảnh tĩnh hoặc hình vẽ là đủ. Nếu tài khoản để công khai, cân nhắc hình vẽ thay ảnh rõ mặt.
- Hồ sơ công việc, trang tuyển dụng: một ảnh thật chụp đơn giản thường đáng tin hơn avatar. Avatar hoạt hình ở đây có thể khiến người tuyển dụng phân vân.
- Họp trực tuyến khi không tiện bật camera: avatar ba chiều hoặc hoạt hình cử động là lựa chọn hợp lý, nhưng nên báo với cả phòng họp ngay lần đầu.
- Làm video giới thiệu, bài giảng ngắn: avatar có giọng nói tiết kiệm thời gian, nhưng nên tự hỏi người xem có cần thấy con người thật của bạn không, và luôn gắn nhãn.
- Trẻ em dưới tuổi được mở tài khoản mạng xã hội: nếu dùng ứng dụng học tập hay trò chơi có avatar, nên chọn hình hoạt hình không dựa trên ảnh thật của con.
- Khi phân vân: chọn cấp thấp hơn. Luôn có thể nâng lên sau, nhưng dữ liệu khuôn mặt và giọng đã giao đi thì khó thu hồi trọn vẹn.
Cách tạo từng loại avatar cho chính mình, kèm danh sách ảnh không nên tải lên, có trong danh mục Tạo hiện thân số cho chính mình của trang.
Điều thay đổi khi avatar biết nói bằng giọng của bạn
Khi avatar chỉ là hình, người khác biết rằng đằng sau nó là bạn đang gõ phím. Khi avatar có giọng giống bạn và có thể đọc bất cứ câu nào được gõ vào, quan hệ đó đổi khác. Người nghe không còn phân biệt được đâu là lời bạn tự nói, đâu là lời bạn chỉ gõ, và nếu ai đó có quyền truy cập tài khoản của bạn, họ có thể khiến avatar nói những điều bạn không bao giờ nói.
Vì vậy, khi một ứng dụng xin mẫu giọng của bạn để làm avatar biết nói, có ba câu nên tìm câu trả lời trong điều khoản trước khi đồng ý. Mẫu giọng và mẫu khuôn mặt được lưu ở đâu và trong bao lâu. Ứng dụng có được dùng chúng để huấn luyện mô hình chung hay cho bên thứ ba dùng không. Bạn có thể xoá chúng, và khi xoá thì xoá cả bản sao lưu hay chỉ xoá trên giao diện.
Cũng nên nghĩ đến người xung quanh. Nếu người thân biết bạn có avatar biết nói, họ nên hiểu rằng một đoạn video bạn "nói" chưa chắc do bạn quay. Nhiều gia đình đã thống nhất một câu hỏi hoặc một từ mật mà chỉ người trong nhà biết để xác minh khi có cuộc gọi bất thường. Phần chống lừa đảo bằng giọng giả có hướng dẫn chi tiết trên AI Bảo Mật.
Câu hỏi thường gặp
Avatar là gì nói một cách đơn giản nhất?
Avatar là hình hoặc nhân vật đại diện cho bạn trên môi trường số, do bạn chọn hoặc điều khiển. Nó có thể chỉ là một tấm ảnh đại diện, một hình hoạt hình, hoặc một nhân vật ba chiều biết cử động và nói bằng giọng giống bạn.
Ảnh đại diện và avatar có khác nhau không?
Ảnh đại diện là một dạng avatar, dạng đơn giản nhất. Avatar còn bao gồm hình hoạt hình tuỳ biến, nhân vật ba chiều bắt chước nét mặt và những avatar có giọng nói. Trong cách nói hằng ngày ở Việt Nam, hai chữ thường được dùng thay cho nhau.
Dùng ứng dụng biến ảnh thành avatar hoạt hình có an toàn không?
Tuỳ ứng dụng. Vấn đề không nằm ở hình hoạt hình mà ở ảnh khuôn mặt gốc bạn tải lên. Hãy đọc điều khoản xem ảnh gốc được giữ bao lâu, có dùng để huấn luyện mô hình không và bạn có xoá được không. Tránh ứng dụng không rõ nguồn gốc.
Avatar có giọng nói khác bản sao số ở chỗ nào?
Ranh giới khá mỏng. Avatar có giọng nói thường dùng khi bạn đang có mặt và tự gõ câu cho nó nói. Bản sao số được dựng để giống hệt bạn và có thể làm việc khi bạn vắng mặt, như đọc trọn một bài giảng. Cả hai đều cần mẫu giọng của bạn nên cần thận trọng như nhau.
Có nên dùng avatar thay ảnh thật trên hồ sơ xin việc không?
Thường là không nên. Nhà tuyển dụng muốn thấy một người thật, và một avatar hoạt hình có thể khiến hồ sơ kém nghiêm túc. Nếu ngại dùng ảnh rõ mặt trên mạng, có thể chỉ gửi ảnh thật kèm hồ sơ trực tiếp cho nhà tuyển dụng thay vì đăng công khai.
Lấy ảnh người khác làm avatar cho mình có sao không?
Có. Dùng ảnh người khác làm avatar để người khác tưởng đó là mình là mạo danh và có thể vi phạm quyền của người đó đối với hình ảnh. Ngay cả ảnh người nổi tiếng cũng không nên dùng theo cách khiến người xem hiểu lầm.