Dữ liệu mẫu để tạo bản sao số, tức bản ghi giọng nói và video quay khuôn mặt của bạn, nên chỉ có một bản gốc, cất ở chỗ mã hoá do chính bạn giữ, được ghi vào một sổ dữ liệu nói rõ có những bản nào ở đâu, và được xoá ở mọi nơi trung gian ngay sau khi tải lên xong. Đó là bốn nguyên tắc; phần còn lại của bài là cách làm cho từng nguyên tắc.
Lý do phải kỹ: mật khẩu lộ thì đổi được, còn giọng nói và khuôn mặt thì không. Pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân ở Việt Nam xếp đặc điểm sinh trắc vào nhóm dữ liệu cần bảo vệ chặt hơn, và bạn nên đối xử với dữ liệu của chính mình ít nhất ở mức đó. Bạn kiểm văn bản hiện hành nếu đang thu dữ liệu này từ người khác, chẳng hạn nhân viên hay học viên.
Dữ liệu mẫu nằm rải rác ở những đâu
Ít người nhận ra dữ liệu mẫu của mình đã được sao chép bao nhiêu lần. Thử lần lại một buổi quay điển hình: video ghi vào thẻ nhớ máy quay, chép sang laptop của người quay để xem lại, gửi qua ứng dụng nhắn tin cho bạn duyệt, bạn tải về điện thoại, điện thoại tự sao lưu lên đám mây, bạn chép sang máy tính để cắt, rồi tải lên nền tảng tạo bản sao. Chỉ một buổi đã có ít nhất bảy bản.
Bản ghi giọng cũng vậy. File ghi âm trên điện thoại, bản đã lọc ồn trên máy tính, bản gửi cho người quen nghe thử, bản trong thư mục tải về của trình duyệt. Mỗi bản là một cánh cửa. Kẻ xấu không cần phá tài khoản nền tảng của bạn; chúng chỉ cần một chiếc điện thoại cũ bạn bán đi mà chưa xoá sạch, hoặc một nhóm chat bạn quên rời.
Vì vậy bước đầu tiên không phải mua thiết bị lưu trữ đắt tiền, mà là ngồi xuống liệt kê. Liệt kê xong thường bạn sẽ thấy phần lớn các bản không cần thiết và xoá được ngay trong buổi tối hôm đó.
Sổ dữ liệu một trang
Sổ dữ liệu là bảng ghi mọi nơi có dữ liệu mẫu của bạn. Giữ nó ở chỗ khác với dữ liệu, có thể là một trang giấy trong ngăn kéo. Mẫu dưới là ví dụ giả định.
| Dữ liệu | Nơi đang có | Ai truy cập được | Việc cần làm |
|---|---|---|---|
| Video mẫu gốc | Ổ cứng rời, thư mục mã hoá | Chỉ bạn | Giữ, kiểm hằng năm |
| Video mẫu bản nháp | Laptop người quay | Người quay | Đề nghị xoá, xin xác nhận |
| Video mẫu gửi duyệt | Nhóm chat với người quay | Hai người trong nhóm | Thu hồi tin nhắn, xoá file |
| Bản ghi giọng gốc | Thư mục mã hoá trên máy | Chỉ bạn | Giữ |
| Bản ghi giọng sao lưu | Ảnh và tệp đám mây của điện thoại | Ai vào được tài khoản đám mây | Xoá cả trong thùng rác |
| Bản sao trên nền tảng | Tài khoản nền tảng | Bạn và thành viên được mời | Rà quyền thành viên mỗi quý |
Mỗi lần có bản mới, thêm một dòng; mỗi lần xoá, gạch dòng đó và ghi ngày. Khi cần xoá toàn bộ, bạn chỉ việc đi hết danh sách.
Chọn chỗ cất bản gốc
Ổ cứng rời có mã hoá. Phù hợp nếu bạn hiếm khi cần đến bản gốc. Hệ điều hành phổ biến đều có tính năng mã hoá ổ đĩa; đặt mật khẩu mạnh, ghi mật khẩu ở nơi khác ổ. Cất ổ ở nơi khô ráo, có thể thêm một ổ thứ hai để ở chỗ khác phòng hỏng.
Thư mục mã hoá trên máy tính cá nhân. Tiện hơn nhưng máy tính hay được mang đi, dễ mất, dễ bị cài phần mềm lạ. Nếu chọn cách này, đặt thư mục mã hoá riêng, không nằm trong thư mục đồng bộ tự động.
Kho đám mây cá nhân. Được nếu bật xác thực hai lớp và mã hoá file trước khi tải lên. Không để trong thư mục chia sẻ với ai, kể cả người nhà. Kiểm điều khoản của dịch vụ lưu trữ về việc quét nội dung.
Không nên: máy công ty, ổ dùng chung, nhóm chat. Máy công ty thuộc quyền quản lý của công ty, bạn khó đảm bảo xoá khi nghỉ việc. Ổ dùng chung và nhóm chat thì ai trong nhóm cũng tải về được, và bạn không kiểm soát được họ cất ở đâu.
Xoá các bản trung gian sau khi tải lên
Ngay sau khi tạo bản sao xong và thấy ổn, làm một lượt dọn dẹp. Đừng để "mai tính", vì một tuần sau bạn sẽ quên mình đã gửi file cho ai.
- Mở sổ dữ liệu, đánh dấu các bản cần xoá.
- Xoá file trên điện thoại, kể cả trong mục đã xoá gần đây của thư viện ảnh và trong thùng rác của ứng dụng tệp.
- Kiểm bản sao lưu đám mây của điện thoại; nhiều máy tự sao lưu video và ghi âm mà bạn không để ý.
- Thu hồi hoặc xoá file trong các nhóm chat, email đã gửi; nhắn người nhận xoá bản họ đã tải.
- Đề nghị người quay, người dựng xoá bản trên máy họ và trả lời xác nhận bằng tin nhắn.
- Xoá thư mục tải về, thư mục tạm của phần mềm dựng video.
- Gạch các dòng đã xoá trong sổ dữ liệu, ghi ngày.
Xoá trên máy của người khác thì bạn chỉ có thể tin lời họ. Đó là lý do nên giảm số người chạm vào dữ liệu ngay từ đầu, thay vì trông cậy vào việc dọn dẹp sau.
Bảo vệ tài khoản nền tảng tạo bản sao
Bản sao trên nền tảng là dạng dữ liệu "đã nấu chín": ai vào được tài khoản là tạo được video mới với gương mặt và giọng bạn. Tài khoản này cần được bảo vệ như tài khoản ngân hàng. Mật khẩu riêng không dùng ở đâu khác, xác thực hai lớp bằng ứng dụng xác thực thay vì tin nhắn nếu có, email đăng ký là email chính của bạn chứ không phải email chung của phòng.
Nếu nền tảng có tính năng mời thành viên, mỗi người một tài khoản riêng với quyền hạn tối thiểu. Đừng chia sẻ mật khẩu cho trợ lý hay người dựng; khi họ thôi làm, bạn chỉ cần gỡ quyền thay vì đổi mật khẩu và nhớ lại đã đưa cho ai.
Định kỳ mỗi tháng, mở lịch sử tạo nội dung, xem có video hay đoạn âm thanh nào bạn không biết. Mở danh sách thiết bị đang đăng nhập, đăng xuất những thiết bị lạ. Các bước bảo mật tài khoản nói chung được hướng dẫn kỹ ở trang AI Bảo Mật; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng tài khoản này đáng được ưu tiên ngang tài khoản tiền bạc.
Những lúc dữ liệu dễ rơi rớt nhất
Đổi hoặc bán điện thoại, máy tính. Thiết bị cũ thường chứa bản ghi giọng, video mẫu, ứng dụng nền tảng còn đăng nhập. Trước khi chuyển đi, đăng xuất mọi tài khoản, kiểm thư mục tải về, rồi đặt lại máy về trạng thái gốc theo hướng dẫn của hãng. Nếu đem máy đi sửa, đăng xuất tài khoản nền tảng tạo bản sao trước.
Đổi chỗ làm. Dữ liệu bạn từng chép lên máy công ty, ổ mạng nội bộ hay nhóm chat phòng ban thường bị quên. Trước ngày nghỉ, rà lại sổ dữ liệu, xoá những gì là của bạn và đề nghị bộ phận phụ trách xác nhận đã xoá phần còn lại theo thoả thuận.
Thuê người dựng mới. Người dựng cũ có thể vẫn còn quyền trong tài khoản nền tảng hoặc còn file trên máy. Gỡ quyền người cũ trước khi cấp quyền người mới, và đề nghị người cũ xác nhận đã xoá dữ liệu.
Dọn dẹp ổ đám mây vì hết dung lượng. Lúc vội giải phóng dung lượng, nhiều người chuyển file sang một dịch vụ khác hoặc một ổ dùng chung tạm thời. Video mẫu nặng nên hay bị chuyển kiểu này. Ghi ngay vào sổ dữ liệu nếu có di chuyển.
Nghi dữ liệu mẫu đã bị lộ: làm gì trước
Dấu hiệu có thể là một video hay đoạn ghi âm giống bạn mà bạn không làm, người quen nhận được cuộc gọi bằng giọng bạn, hoặc thông báo đăng nhập lạ vào tài khoản nền tảng. Làm theo thứ tự:
- Đổi mật khẩu và kiểm xác thực hai lớp của tài khoản nền tảng, đăng xuất mọi thiết bị lạ.
- Báo cho người thân và đồng nghiệp gần gũi: có thể có nội dung giả mạo bạn, mọi yêu cầu tiền bạc phải xác minh qua kênh khác.
- Lưu bằng chứng: đường dẫn, ảnh chụp màn hình, thời gian, kênh xuất hiện; không chia sẻ lại nội dung giả.
- Báo cáo nội dung với nền tảng đang hiển thị nó, chọn mục mạo danh hoặc nội dung giả.
- Đối chiếu sổ dữ liệu để đoán nguồn lộ, xoá các bản trung gian còn sót.
- Nếu bị dùng để lừa tiền hay bôi nhọ, liên hệ cơ quan công an nơi cư trú; các bước chống lừa đảo chi tiết có ở trang AI Bảo Mật.
Thứ tự này đặt việc chặn thiệt hại cho người khác lên trước việc tìm thủ phạm. Người thân bị lừa mất tiền là tổn thất khó lấy lại nhất.
Khi thu dữ liệu mẫu của người khác
Nếu bạn là người tổ chức quay mẫu cho đồng nghiệp, học viên hay người thân, trách nhiệm của bạn nặng hơn nhiều so với khi giữ dữ liệu của chính mình. Người đó cần được biết bằng văn bản: dữ liệu dùng để làm gì, lưu ở đâu, ai truy cập, giữ đến khi nào, xoá ra sao, và họ có quyền rút lại đồng ý bất cứ lúc nào.
Không gom dữ liệu mẫu của nhiều người vào một thư mục chung "cho tiện". Mỗi người một thư mục, một dòng riêng trong sổ dữ liệu, một thời hạn riêng. Khi một người rút lại đồng ý hoặc nghỉ việc, bạn phải xoá được đúng phần của họ mà không đụng đến người khác.
Với dữ liệu của trẻ em, cần cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, và nên tự hỏi có thật sự cần bản sao giống thật không, hay một nhân vật hoạt hình là đủ. Phần quyền hình ảnh, giọng nói và nghĩa vụ khi xử lý dữ liệu sinh trắc của người khác có danh mục riêng trên trang; với tình huống cụ thể, nên hỏi luật sư, chẳng hạn qua AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Có cần giữ video mẫu gốc sau khi đã có bản sao không?
Nên giữ một bản gốc nếu bạn có thể cần tạo lại bản sao ở nền tảng khác hoặc chứng minh đâu là dữ liệu thật của mình. Nếu chắc chắn không cần, xoá hẳn là an toàn nhất. Điều không nên là giữ nhiều bản rải rác mà không biết ở đâu.
Xoá file trên điện thoại rồi có khôi phục lại được không?
Nhiều trường hợp có, vì file đã xoá vẫn nằm trong mục xoá gần đây hoặc trong bản sao lưu đám mây. Hãy xoá cả ở những chỗ đó. Trước khi bán hoặc cho điện thoại cũ, đặt lại máy về trạng thái gốc theo hướng dẫn của hãng, vì điện thoại đời mới mã hoá bộ nhớ nên đặt lại đúng cách sẽ xoá hiệu quả.
Nền tảng tạo bản sao có giữ dữ liệu mẫu của mình không?
Phần lớn có giữ ít nhất trong thời gian bạn dùng dịch vụ, và chính sách xoá khác nhau giữa các nơi. Đọc điều khoản về lưu trữ, về việc dùng dữ liệu để huấn luyện mô hình, và về quy trình xoá theo yêu cầu. Ghi lại ngày bạn gửi yêu cầu xoá và phản hồi nhận được.
Gửi video mẫu qua ứng dụng nhắn tin có an toàn không?
Không nên coi là an toàn. File gửi qua nhắn tin có thể được tự động tải về máy người nhận, sao lưu lên đám mây của họ, và tồn tại lâu hơn bạn nghĩ. Nếu buộc phải gửi, dùng đường chia sẻ có thời hạn và mật khẩu, rồi thu hồi ngay sau khi người nhận đã dùng xong.
Nên kiểm sổ dữ liệu bao lâu một lần?
Mỗi khi có thay đổi như tạo bản sao mới, đổi người cộng tác, đổi máy, và ít nhất mỗi năm một lần. Lần kiểm hằng năm là dịp xem bạn còn dùng bản sao không, có dữ liệu nào nên xoá không, mật khẩu ổ mã hoá còn nhớ không.
Mất ổ cứng chứa dữ liệu mẫu thì phải làm gì?
Nếu ổ đã mã hoá với mật khẩu mạnh, rủi ro thấp. Nếu không mã hoá, coi như dữ liệu có thể đã lọt ra: báo cho gia đình và đồng nghiệp về khả năng bị giả giọng, giả mặt, thống nhất cách xác minh, và theo dõi nội dung mạo danh. Lần sau luôn mã hoá trước khi chép dữ liệu nhạy cảm.