Bản sao số của một người là bản dựng bằng máy tính mô phỏng hình dáng, giọng nói và có khi cả cách nói năng của đúng người đó, đủ để tạo ra video hoặc lời nói mới mà người thật không cần trực tiếp ghi hình. Một giáo viên có bản sao số có thể có thêm bài giảng video mà chỉ cần viết kịch bản; một người sắp mất giọng vì bệnh có thể lưu lại giọng nói của mình để tiếp tục dùng sau này.
Chữ bản sao số cũng được dùng trong công nghiệp với nghĩa khác hẳn, và cách dùng ấy có trước. Nhiều người đọc tin tức thấy hai nghĩa lẫn vào nhau. Bài này tách hai nghĩa, rồi đi vào bản sao số của con người: nó gồm những lớp nào, khác deepfake và avatar ở đâu, ai có quyền với nó và những rủi ro phải tính trước khi tạo. Cách tạo bản sao số cho chính mình từng bước có danh mục riêng; ở đây là phần hiểu để quyết định.
Hai nghĩa của cùng một chữ
Trong ngành sản xuất, năng lượng, xây dựng, bản sao số (thường gọi theo tiếng Anh là digital twin) là mô hình trên máy tính của một vật thể hoặc hệ thống thật, như một động cơ, một dây chuyền, một toà nhà, được cập nhật liên tục bằng dữ liệu cảm biến. Kỹ sư dùng nó để theo dõi, dự đoán hỏng hóc, thử các phương án trước khi làm thật. Khái niệm này bắt nguồn từ ngành sản xuất và hàng không vũ trụ, rồi lan sang quy hoạch đô thị và y tế.
Khi nói về con người trong bối cảnh nhân vật số, bản sao số có nghĩa hẹp hơn và gần với đời thường hơn: một bản dựng có hình, có giọng của một người cụ thể. Nó không theo dõi cơ thể người đó bằng cảm biến, mà học từ ảnh, video, bản ghi âm để tái tạo vẻ ngoài và giọng nói. Mục đích thường là tạo nội dung mới, như video, lời chào, bài giảng, mà không cần người thật ngồi trước máy quay.
Hai nghĩa có chung một ý: một bản mô phỏng đủ giống để làm việc thay cho bản gốc trong một số việc. Nhưng hậu quả khác nhau rất xa. Bản sao số của một động cơ không có quyền riêng tư. Bản sao số của một con người thì mang theo khuôn mặt, giọng nói, tức là những thứ gắn chặt nhất với danh tính của người đó. Phần còn lại của bài chỉ nói về nghĩa thứ hai.
Ba lớp của một bản sao số con người
Không phải bản sao số nào cũng đủ ba lớp. Nhiều người chỉ cần lớp hình và giọng để làm video; lớp thứ ba còn ít phổ biến và đặt ra nhiều câu hỏi nhất.
| Lớp | Mô phỏng điều gì | Thường cần dữ liệu gì | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Hình | Khuôn mặt, dáng người, cử động môi, nét mặt khi nói | Một đoạn video quay chính diện, ánh sáng tốt, đôi khi kèm ảnh nhiều góc | Ai có mẫu hình có thể tạo video người đó làm điều họ không làm |
| Giọng | Âm sắc, ngữ điệu, cách nhấn nhá, giọng vùng miền | Bản ghi âm đọc văn bản, độ dài tuỳ công cụ | Giọng giả dễ dùng để lừa người thân, đồng nghiệp qua điện thoại |
| Cách nói và kiến thức | Lối dùng từ, cách trả lời câu hỏi, kiến thức chuyên môn của người đó | Bài viết, bài giảng, tin nhắn, câu trả lời mẫu | Bản sao trả lời sai mà người nghe tưởng chính người thật nói |
Độ dài mẫu cần thiết và chất lượng đạt được thay đổi nhanh theo từng thế hệ công cụ, nên đừng tin những con số cố định đọc được ở đâu đó; hãy kiểm hướng dẫn hiện hành của công cụ bạn định dùng. Điều không đổi là: càng nhiều lớp, bản sao càng giống, và hậu quả khi lọt vào tay người khác càng lớn.
Bản sao số khác deepfake và avatar ở đâu
Khác deepfake ở sự đồng ý và quyền kiểm soát. Về kỹ thuật, bản sao số và deepfake có thể dùng công cụ giống nhau. Khác biệt nằm ở chỗ bản sao số được tạo bởi chính người đó hoặc với sự đồng ý rõ ràng của họ, và họ giữ quyền quyết định nó được dùng vào việc gì. Deepfake là khi hình hoặc giọng người thật bị dùng mà họ không biết, không cho phép, hoặc để đánh lừa.
Khác avatar ở mức giống và tính tự hành. Avatar có thể giống hoặc không giống bạn, và thường cần bạn có mặt để điều khiển. Bản sao số phải giống bạn, và có thể làm việc khi bạn vắng mặt, như đọc trọn một kịch bản bạn đã viết sẵn. Một avatar có giọng nói và nét mặt của bạn đã gần như là bản sao số.
Khác người dẫn ảo hư cấu ở chỗ có một người thật đứng sau gương mặt. Người dẫn ảo hư cấu không giống ai; nếu nó nói sai, không có cá nhân nào bị ảnh hưởng danh dự. Bản sao số nói sai thì người bị ảnh hưởng là chính người có gương mặt đó.
Ranh giới có thể bị vượt qua. Một bản sao số hợp pháp hôm nay có thể thành công cụ làm deepfake ngày mai nếu mẫu dữ liệu bị lấy cắp, hoặc nếu công ty tiếp tục dùng bản sao của nhân viên sau khi người đó nghỉ việc mà không hỏi lại. Đồng ý không phải là chuyện một lần, mà phải có thời hạn và cách thu hồi.
Bản sao số đang được dùng vào những việc gì
Các cách dùng dưới đây đều hợp lý khi người được sao chép là chính mình hoặc đã đồng ý bằng văn bản, và người xem được báo đây là nội dung do AI tạo.
- Người làm nội dung: làm thêm video từ kịch bản mà không phải quay lại mỗi lần, nhất là video hướng dẫn cần cập nhật thường xuyên.
- Giáo viên, giảng viên: làm bài giảng ngắn, sửa một đoạn phát âm sai mà không phải quay lại cả buổi.
- Doanh nghiệp: lãnh đạo hoặc chuyên gia nội bộ đồng ý cho dùng bản sao số trong video đào tạo, thông báo nội bộ, kèm hợp đồng ghi rõ phạm vi và thời hạn.
- Dịch thuật video: cùng một người nói nhưng bằng ngôn ngữ khác, giữ giọng và khẩu hình. Người xem nên được báo đây là bản lồng tiếng tạo bằng AI.
- Lưu giữ giọng nói: người mắc bệnh có nguy cơ mất giọng ghi âm trước để sau này thiết bị hỗ trợ giao tiếp đọc bằng giọng của chính mình.
- Lưu giữ cho gia đình: ông bà ghi lại hình và giọng kể chuyện cho con cháu, với sự đồng ý của chính ông bà khi còn minh mẫn.
Ví dụ giả định: một giảng viên ở Thái Nguyên tạo bản sao số của chính mình để làm mười video ôn tập ngắn cho sinh viên. Mỗi video ghi rõ ở đầu là giọng và hình do AI tạo từ mẫu của giảng viên, kịch bản do giảng viên viết. Sinh viên biết, giảng viên kiểm soát, không ai bị đánh lừa.
Ai sở hữu bản sao số của bạn
Câu hỏi này nghe đơn giản nhưng câu trả lời nằm rải rác ở ba nơi. Bạn có quyền đối với hình ảnh và giọng nói của chính mình, và pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh. Quy định hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân xếp dữ liệu sinh trắc học vào nhóm cần bảo vệ chặt hơn. Đó là phần thuộc về bạn.
Nền tảng tạo bản sao số giữ mẫu dữ liệu và mô hình đã huấn luyện, và điều khoản dịch vụ của họ quyết định họ được làm gì với chúng: chỉ dùng để phục vụ bạn, hay được dùng để cải thiện sản phẩm, có xoá khi bạn yêu cầu hay không. Nhiều người bấm đồng ý mà không đọc phần này. Nếu là công ty tạo bản sao số của nhân viên, hợp đồng lao động hoặc thoả thuận riêng sẽ quyết định công ty được dùng trong phạm vi nào, bao lâu.
Vì quyền nằm ở nhiều nơi như vậy, trước khi tạo bản sao số nên trả lời được ba câu: mẫu của mình nằm ở đâu, ai được bấm nút cho bản sao nói, và làm sao để xoá khi không muốn dùng nữa. Phần pháp lý cụ thể, như cách xin đồng ý cho đủ và khi nào cần luật sư, có trong danh mục quyền hình ảnh, giọng nói của trang.
Rủi ro cần tính trước
Bị lấy cắp mẫu. Video và bản ghi âm dùng làm mẫu, cũng như tài khoản trên nền tảng tạo bản sao, là thứ kẻ xấu muốn có. Giữ chúng như giữ giấy tờ tuỳ thân: tài khoản có xác thực hai lớp, không để file mẫu trong thư mục chia sẻ chung.
Nói điều bạn không nói. Một lỗi đánh máy trong kịch bản, một câu dịch máy sai nghĩa, đọc bằng giọng và mặt của bạn, sẽ được người xem coi là lời bạn. Mỗi video từ bản sao số cần được chính bạn xem lại trước khi đăng.
Tồn tại lâu hơn ý muốn. Bạn đổi nghề, nghỉ việc, hay đơn giản là không muốn xuất hiện nữa, nhưng các video cũ và mẫu dữ liệu vẫn còn. Nên quyết định từ đầu bản sao sẽ được dùng đến khi nào và ghi lại cách xoá.
Người thân bị nhầm. Khi giọng của bạn có thể được tạo ra dễ dàng, người thân cần một cách xác minh khác ngoài nghe giọng. Một câu hỏi riêng chỉ người trong nhà biết là cách đơn giản. AI Bảo Mật có hướng dẫn chi tiết về lừa đảo bằng giọng giả.
Trước khi quyết định có nên tạo bản sao số
Không phải ai làm video cũng cần bản sao số. Đi qua sáu bước suy nghĩ dưới đây trước khi tải lên mẫu hình hay mẫu giọng đầu tiên.
- Viết ra cụ thể bạn sẽ dùng bản sao cho việc gì, bao nhiêu video, trong bao lâu. Nếu chỉ vài video một năm, tự quay có khi nhanh hơn.
- Hỏi người xem của bạn có cần thấy bạn thật không. Với nội dung cần sự tin cậy cá nhân, như lời xin lỗi hay chia sẻ trải nghiệm, bản sao số làm giảm giá trị.
- Đọc điều khoản của nền tảng ở ba điểm: nơi lưu mẫu, quyền dùng mẫu để huấn luyện, cách xoá.
- Quyết định trước cách gắn nhãn cho người xem: một câu ở đầu video và trong phần mô tả.
- Nói với người thân và đồng nghiệp gần rằng bạn có bản sao số, và thống nhất cách xác minh khi có tin nhắn hoặc cuộc gọi bất thường mang giọng bạn.
- Đặt ngày xem lại: sau sáu tháng, bản sao có còn cần không, có nên xoá không.
Nếu đi qua sáu bước mà vẫn thấy có lợi, danh mục Bản sao số của chính mình trên trang hướng dẫn chi tiết cách làm an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Bản sao số là gì theo nghĩa đơn giản nhất?
Với con người, bản sao số là bản dựng trên máy tính giống hình dáng, giọng nói và có khi cả cách nói của một người cụ thể, dùng để tạo video hay lời nói mới mà người đó không cần quay trực tiếp. Trong công nghiệp, chữ này còn chỉ mô hình số của máy móc, nhà xưởng.
Bản sao số có phải là deepfake không?
Không, nếu nó được tạo bởi chính người đó hoặc với sự đồng ý rõ ràng của họ, và người xem được báo đây là nội dung do AI tạo. Cùng kỹ thuật đó dùng với người không đồng ý, hoặc để đánh lừa người xem, thì là deepfake.
Công ty có được tạo bản sao số của nhân viên không?
Chỉ khi nhân viên đồng ý, tốt nhất bằng văn bản ghi rõ phạm vi sử dụng, thời hạn, cách thu hồi khi nghỉ việc. Hình ảnh và giọng nói thuộc quyền của cá nhân; công ty nên tham khảo luật sư khi soạn thoả thuận này.
Tạo bản sao số của người thân đã mất có được không?
Đây là trường hợp nhạy cảm. Cần sự đồng ý của gia đình, tôn trọng mong muốn của người đã mất nếu từng được nói ra, và tránh để bản sao nói những điều người đó chưa từng nói. Danh mục ranh giới deepfake của trang bàn kỹ hơn trường hợp này.
Muốn xoá bản sao số đã tạo thì làm thế nào?
Xem điều khoản của nền tảng về cách xoá mẫu dữ liệu và mô hình, gửi yêu cầu xoá bằng văn bản và lưu lại xác nhận. Bạn có quyền yêu cầu xoá dữ liệu cá nhân theo quy định hiện hành. Nhớ xoá cả file mẫu bạn tự lưu trên máy và trên dịch vụ lưu trữ.
Bản sao số có thay được người thật trong lớp học không?
Nó làm tốt những việc lặp lại như video ôn tập, hướng dẫn ngắn. Nhưng không thay được tương tác, quan sát học trò và điều chỉnh tại chỗ của giáo viên thật. Nên coi bản sao số là công cụ tiết kiệm thời gian, không phải người thay thế.