Nhân vật số dùng ngôn ngữ ký hiệu là một hình người ảo trên màn hình, thể hiện nội dung bằng tay, nét mặt và tư thế cơ thể để người Điếc theo dõi. Nó được dùng để bổ sung bản ký hiệu cho video, thông báo, nội dung học tập ở những nơi không có phiên dịch viên. Nếu làm đúng, đây là một trong những ứng dụng có ý nghĩa nhất của hiện thân số; nếu làm vội, nó tạo ra thứ ký hiệu khó hiểu mà người làm tưởng là đã "hỗ trợ người khuyết tật".
Bài này dành cho trường học, bảo tàng, cơ quan, doanh nghiệp làm nội dung công cộng và người làm truyền thông muốn tiếp cận người Điếc. Bạn sẽ thấy vì sao phụ đề chưa đủ, nhân vật ký hiệu hiện làm được và chưa làm được gì, ba cách làm phổ biến, và quy trình đưa cộng đồng người Điếc vào ngay từ khâu đầu.
Vì sao phụ đề tiếng Việt chưa đủ
Nhiều người nghe bình thường nghĩ rằng chỉ cần thêm phụ đề là người Điếc tiếp cận được video. Thực tế phức tạp hơn. Ngôn ngữ ký hiệu là một ngôn ngữ hoàn chỉnh, có từ vựng và ngữ pháp riêng, không phải tiếng Việt được "diễn bằng tay". Trật tự từ, cách biểu đạt thời gian, cách hỏi, cách nhấn mạnh đều khác tiếng Việt nói. Với không ít người Điếc, nhất là người mất thính lực từ nhỏ, ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ thứ nhất, còn tiếng Việt viết là ngôn ngữ thứ hai.
Điều đó có nghĩa là một đoạn phụ đề dày đặc thuật ngữ, câu dài, nói nhanh có thể rất khó theo dõi với một phần người xem. Họ đọc được, nhưng phải dịch trong đầu, trong khi chữ chạy liên tục. Bản ký hiệu giúp họ tiếp nhận bằng ngôn ngữ của mình.
Ngôn ngữ ký hiệu ở Việt Nam cũng có khác biệt theo vùng, giống như tiếng nói có giọng và từ địa phương. Một bản ký hiệu dùng cho cả nước cần được người Điếc ở nhiều nơi xem thử. Phụ đề vẫn rất cần, cho người khiếm thính dùng tiếng Việt, người lớn tuổi nghe kém, người xem nơi ồn ào; nhưng phụ đề và ký hiệu là hai thứ bổ sung nhau, không thay nhau.
Nhân vật ký hiệu hiện làm được gì, chưa làm được gì
Công nghệ thay đổi nhanh, nên bảng dưới mô tả theo loại việc và nguyên lý, không nói về một sản phẩm cụ thể. Trước khi chọn giải pháp, bạn kiểm thử với người dùng thật.
| Khía cạnh | Hiện khá ổn khi làm cẩn thận | Còn hạn chế |
|---|---|---|
| Nội dung ngắn, cố định | Thông báo giờ mở cửa, chỉ đường, câu chào, quy định ngắn | Nội dung dài, nhiều thuật ngữ mới |
| Hình dạng bàn tay | Các ký hiệu phổ biến khi có dữ liệu ghi từ người ký thật | Ký hiệu hiếm, ký hiệu địa phương, tên riêng |
| Nét mặt và tư thế | Biểu cảm cơ bản nếu được ghi từ người thật | Nét mặt mang chức năng ngữ pháp như hỏi, phủ định, nhấn mạnh thường bị thiếu hoặc cứng |
| Dịch tự động từ chữ sang ký hiệu | Câu đơn giản, có kiểm tra lại | Câu phức tạp, ẩn ý, cảm xúc; dễ thành dịch từng từ theo trật tự tiếng Việt |
| Hai chiều | Hiển thị ký hiệu cho người Điếc xem | Hiểu ký hiệu của người Điếc để trả lời lại vẫn còn khó |
Hạng mục cuối là điều nhiều đơn vị bỏ qua: một quầy chỉ "nói" bằng ký hiệu mà không "nghe" được người Điếc thì vẫn là giao tiếp một chiều. Ở những nơi cần hỏi đáp thật, người Điếc vẫn cần cách liên lạc hai chiều như nhắn chữ, gọi video với phiên dịch viên, hoặc nhân viên biết ký hiệu.
Ba cách làm bản ký hiệu, từ chắc chắn tới thử nghiệm
Quay phiên dịch viên thật. Một phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu ký trước máy quay, video được ghép vào góc màn hình. Đây vẫn là cách cho chất lượng cao nhất và nên là lựa chọn mặc định cho nội dung quan trọng. Hạn chế là mỗi lần sửa nội dung lại phải quay lại.
Nhân vật số điều khiển bằng chuyển động của người ký thật. Người ký thật được ghi lại chuyển động tay, mặt, thân; dữ liệu này điều khiển một nhân vật số. Cách này cho phép thay hình nhân vật, ghép lại các câu đã ghi, sửa từng đoạn nhỏ. Chất lượng phụ thuộc vào người ký và độ chính xác của thiết bị ghi.
Máy tự chuyển chữ thành ký hiệu. Hệ thống nhận văn bản tiếng Việt và tự tạo chuỗi ký hiệu cho nhân vật. Đây là hướng hấp dẫn vì rẻ và nhanh, nhưng cũng rủi ro nhất: ngữ pháp ký hiệu khác tiếng Việt, nên dịch từng từ cho ra kết quả khó hiểu. Chỉ nên dùng cho nội dung rất ngắn và luôn có người Điếc kiểm lại.
Kết hợp. Nhiều nơi dùng phiên dịch viên thật cho nội dung chính, nhân vật số cho những câu ngắn lặp lại như chào hỏi, chỉ đường. Cách này cân bằng giữa chất lượng và khả năng cập nhật.
Đưa cộng đồng người Điếc vào từ đầu
Nguyên tắc mà các tổ chức của người khuyết tật trên thế giới thường nhắc là không làm gì về họ mà không có họ. Với nhân vật ký hiệu, nguyên tắc đó có nghĩa thực tế như sau.
- Liên hệ hội người Điếc hoặc câu lạc bộ người Điếc tại địa phương trước khi chọn giải pháp, hỏi họ cần nội dung gì nhất ở đơn vị của bạn.
- Mời phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu và người Điếc tham gia viết lại nội dung gốc cho dễ chuyển sang ký hiệu: câu ngắn, ý rõ, ít thuật ngữ.
- Nếu dùng nhân vật số, để người Điếc góp ý về hình dáng nhân vật: tay đủ rõ, nền tương phản, khung hình đủ rộng thấy cả mặt và thân.
- Cho nhiều người Điếc ở các độ tuổi, vùng khác nhau xem bản thử, hỏi họ hiểu bao nhiêu và chỗ nào khó.
- Trả thù lao cho thời gian góp ý và kiểm thử, như với bất kỳ chuyên gia nào.
- Ghi rõ trên sản phẩm ai đã tham gia kiểm duyệt bản ký hiệu, và có kênh để người xem báo lỗi.
Nếu một nhân vật số được điều khiển bằng chuyển động của một phiên dịch viên cụ thể, dữ liệu đó gắn với cơ thể và phong cách của người ấy. Cần có văn bản đồng ý ghi rõ phạm vi dùng, thời hạn, và việc xoá dữ liệu khi kết thúc hợp tác.
Nơi nhân vật ký hiệu phát huy tốt
Những bối cảnh dưới đây có nội dung lặp lại, tương đối cố định, phù hợp để thêm bản ký hiệu bằng nhân vật số hoặc video phiên dịch viên.
- Bảo tàng, di tích: đoạn giới thiệu từng khu trưng bày, quy định tham quan, kèm cả phụ đề.
- Trường học có học sinh khiếm thính hội nhập: video hướng dẫn nội quy, giới thiệu hoạt động, thông báo chung của trường.
- Nhà ga, bến xe, sân bay: thông báo cố định như cửa lên tàu, quy định hành lý; thông báo đột xuất vẫn cần màn hình chữ ngay lập tức.
- Video hướng dẫn thủ tục: các bước làm hồ sơ, tra cứu, đặt lịch, vốn hay được xem lại nhiều lần.
- Đào tạo nội bộ ở doanh nghiệp có nhân viên Điếc: an toàn lao động, quy trình làm việc, nội quy.
- Nội dung thiếu nhi: truyện kể, bài hát có bản ký hiệu cho trẻ Điếc và cả trẻ nghe được muốn học ký hiệu.
Khi nào không được để nhân vật số thay phiên dịch viên
Khám chữa bệnh. Cuộc nói chuyện giữa người bệnh Điếc và bác sĩ cần phiên dịch viên người, trực tiếp hoặc qua gọi video. Sai một câu về triệu chứng hay cách dùng thuốc có thể gây hại.
Làm việc với cơ quan pháp luật, ký kết giấy tờ. Lời khai, hợp đồng, quyết định ảnh hưởng tới quyền lợi đòi hỏi phiên dịch chính xác và có người chịu trách nhiệm.
Tình huống khẩn cấp. Cháy, sơ tán, thiên tai cần thông tin nhanh qua nhiều kênh: đèn báo, chữ trên màn hình, rung, người hướng dẫn. Không chờ một hệ thống tạo ký hiệu tự động.
Nội dung nhạy cảm, nhiều cảm xúc. Tin buồn, tư vấn tâm lý, chuyện gia đình cần sự tinh tế của người thật, điều mà nét mặt của nhân vật số chưa thể hiện đủ.
Khi người Điếc yêu cầu người thật. Dù đơn vị đã có nhân vật ký hiệu, nếu người dùng cho biết họ không theo kịp và muốn gặp phiên dịch viên, yêu cầu đó cần được đáp ứng hoặc có phương án thay thế như nhắn chữ trực tiếp với nhân viên. Nhân vật số là một lựa chọn thêm, không phải lý do để bớt đi kênh hỗ trợ của con người.
Gắn nhãn, đo hiệu quả và giữ bản ký hiệu luôn đúng
Bản ký hiệu do nhân vật số thể hiện nên được ghi rõ ở đầu video hoặc cạnh khung ký hiệu: đây là nhân vật số, chuyển động lấy từ phiên dịch viên nào hoặc do máy tạo, ai đã kiểm duyệt. Người Điếc cần biết điều này để quyết định mức tin cậy, cũng như người nghe cần biết mình đang nghe giọng tổng hợp hay giọng người.
Đo hiệu quả không nên dựa vào số lượt xem. Cách có ý nghĩa hơn là hỏi trực tiếp một nhóm người Điếc sau vài tuần: họ hiểu được bao nhiêu phần nội dung, đoạn nào phải xem lại, họ thích bản người thật hay bản nhân vật cho loại nội dung nào. Hội người Điếc địa phương thường sẵn lòng giúp tổ chức những buổi góp ý như vậy nếu được mời đúng cách và trả công cho thời gian.
Cuối cùng là cập nhật. Khi nội dung gốc đổi, chẳng hạn giờ mở cửa hay quy trình hồ sơ, bản ký hiệu phải đổi cùng lúc. Một bản ký hiệu cũ nói sai thông tin còn tệ hơn không có, vì người xem tin rằng mình đã được thông báo đầy đủ. Đơn vị nên đưa bản ký hiệu vào cùng danh sách rà soát với phụ đề và văn bản gốc.
Câu hỏi thường gặp
Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam có giống nhau trên cả nước không?
Có phần chung và có khác biệt theo vùng, tương tự từ địa phương trong tiếng nói. Vì vậy bản ký hiệu cho nội dung toàn quốc nên được người Điếc ở nhiều nơi xem thử, và đơn vị nên hỏi hội người Điếc địa phương về cách dùng phổ biến.
Có nên dùng công cụ tự động chuyển chữ thành ký hiệu cho video của đơn vị không?
Chỉ với nội dung rất ngắn, đơn giản, và luôn có người Điếc hoặc phiên dịch viên kiểm tra. Với nội dung dài hoặc quan trọng, quay phiên dịch viên thật vẫn là lựa chọn an toàn hơn.
Nhân vật ký hiệu nên có hình dáng thế nào?
Tay rõ, màu áo tương phản với màu da và nền, khung hình đủ thấy cả mặt và nửa người trên, kích thước đủ lớn trên màn hình. Nét mặt quan trọng trong ngôn ngữ ký hiệu nên nhân vật không được che mặt hay quá nhỏ.
Đã có phụ đề rồi thì còn cần bản ký hiệu không?
Với nhiều người Điếc, ngôn ngữ ký hiệu là ngôn ngữ thứ nhất và tiếng Việt viết là ngôn ngữ thứ hai, nên bản ký hiệu giúp tiếp nhận dễ hơn. Phụ đề vẫn cần cho người khiếm thính dùng tiếng Việt và người nghe kém. Có cả hai là tốt nhất.
Dùng chuyển động của phiên dịch viên để làm nhân vật số cần lưu ý gì?
Cần văn bản đồng ý ghi rõ dữ liệu chuyển động được dùng cho nội dung nào, trong bao lâu, có được bán hay chia sẻ không, và khi kết thúc hợp tác thì xử lý dữ liệu thế nào. Phiên dịch viên nên được trả thù lao tương xứng.
Đơn vị nhỏ không có kinh phí thì bắt đầu thế nào?
Bắt đầu với phụ đề chuẩn, câu ngắn, rồi chọn vài nội dung quan trọng nhất để quay bản ký hiệu với phiên dịch viên. Liên hệ hội người Điếc địa phương để biết người dùng cần gì trước, tránh đầu tư vào công nghệ mà họ không dùng.